ایده هاایده های صنعتیایده های کشاورزی

طرح تولید شربت های گیاهی و صمغ گیاهی از گیاهان دارویی

سفارش طرح توجیهی

تاریخچه گیاهان دارویی

فلات وسیع ایران، در عین حال که یک واحد خاص جغرافیایی در روی کره زمین شمرده میشود، ولی از اقلیمها و محیطهای گوناگونی در قسمتهای مختلف برخوردار است. به همین دلیل، گونه ای گیاهی متنوعی در آن انتشار دارد، به طوری که جوامع گیاهی منتشر در این فلات هر یک دارای ترکیبی معین از انبوه مختلف گونه هاست.

در فلات مذکور، نه اصلی انتشار جوامع گیاهی متعلق به کشور ایران است و در میان فلور غنی ایران که بیش از ٧۵٠٠ گونه گیاهی را دربرمیگیرد، تعداد بسیار زیادی از آنها را گیاهانی تشکیل میدهند که به دلایلی دارویی نامیده میشوند. این گیاهان اغلب از دیرباز توسط بشر شناخته شده و مورد استفاده قرار گرفته اند. از نیمه دوم قرن اخیر، تحقیقات فارماکودینامیک وسیعی روی گیاهان دارویی در بیشتر کشورهای جهان انجام گرفته و به ویژه در چند سال اخیر کشفیات مهمی روی ترکیبات ناشناخته گیاهان مذکور حاصل شده و بر این اساس داروهای فراوانی تهیه و به بازارعرضه گردیده است، از این رو ضرورت مطالعه بر روی مواد دارویی مؤثر با فلور غنی، بیش از پیش اهمیت یافته است.

زیرا کشف گونه های جدید دارویی از میان گیاهانی که از سرزمینهای دور آورده شدهاند و پی بردن به ارزش بهداشتی این گونه ها و یافتن مواد جدیدی از ویتامین ها، هورمون ها، مواد ضد میکروبی، ضد ویروسی و همچنین ضد توموری در میان آنها، ما را به احتمال حضور مواد مؤثر ارزشمند در بین گیاهان ایران، بیش از پیش امیدوار ساخته است.

اواخر قرن نوزدهم، به دلیل پیشرفت های روزافزون علوم مختلف، به ویژه علم شیمی و داروسازی، اولین استخراج مواد خالص شیمیایی به منظور کاربردهای دارویی انجام گرفت و در راستای درمان بیماران، به نحو چشمگیری اعجاز نمود. بدین وسیله، طیف گسترده ای از داروها، در رنگ ها، شکل ها و اندازه های مختلف توسط متخصصان داروساز پدید آمد.

ساخت این داروها سبب شد تا تحقیق بر روی گیاهان دارویی یک باره به رکود کشیده شود، زیرا پزشکان بدون آگاهی از عوارض سوء داروهای شیمیایی و با اشتیاق فراوان، آنها را به بیماران خود تجویز میکردند، تا اینکه به تدریج زمزمه هایی در مورد عینیت یافتن مسأله اثرهای جانبی داروها در جوامع علمی شنیده شد. سرانجام، محققان با استفاده از تجربیات علمی، رفتهرفته به منافع و مزایای استفاده از داروهایی با مواد مؤثر طبیعی پی بردند، بنابراین، نظر پژوهشگران به گیاهان دارویی جلب شد و تحقیقات گستردهای بر روی آنها انجام پذیرفت؛ به طوری که قرن بیستم را ” قرن اسانس گیاهان دارویی” نام نهادند.

معرفی گیاهان دارویی

قدمت شناخت خواص دارویی گیاهان، شاید بیرون از حافظه تاریخ باشد. یکی از دلایل مهم این قدمت، حضور باورهای ریشه دار مردم سرزمینهای مختلف در خصوص استفاده از گیاهان دارویی است. اطلاعات مربوط به اثرها و خواص دارویی گیاهان، از زمان های بسیار دور به تدریج سینه به سینه منتقل گشته، با آداب و سنن قومی درآمیخته و سرانجام در اختیار نسلهای معاصر قرار گرفته است. طبق برخی سنگ نبشته ها و شواهد دیگر، به نظر میرسد مصریان و چینیان در زمره نخستین اقوام بشری بوده باشند که بیش از ٢٧ قرن قبل از میلاد مسیح، از گیاهان به عنوان دارو استفاده کرده و حتی برخی از گیاهان را برای مصرف بیشتر در درمان دردها کشت داده اند.

مردم یونان باستان، خواص دارویی برخی از گیاهان را به خوبی میدانسته اند. بقراط حکیم بنیانگذار طب یونان قدیم و شاگرد وی ارسطو و دیگران، برای استفاده از گیاهان در درمان بیماریها ارزش زیادی قایل بودهاند. آنها علاوه بر استفاده از گیاهان یونان، از گیاهان کشورهای دیگر هم استفاده میبرده اند. پس از آنها، یکی از شاگردان ارسطو به نام تئوفراست مکتب درمان با گیاه را بنیاد نهاد. پس از آن، دیوسکورید در قرن اول میلادی، مجموعه ای از ۶٠٠ گیاه دارویی با ذکر خواص درمانی هر یک را تهیه و به صورت کتابی درآورد که این کتاب بعدها سرآغاز بسیاری از مطالعات علمی در زمینه گیاهان مذکور گردید، به طوری که مثلا جالینوس پزشک معروف یونانی در کارهای خود به کتاب دیوسکورید استناد کرده است.

در قرون هشتم تا دهم میلادی، دانشمندان ایرانی؛ ابوعلی سینا، محمد زکریای رازی و دیگران، به دانش درمان با گیاه رونق زیادی دادند و گیاهان بیشتری را در این رابطه معرفی کردند و کتابهای معروفی چون قانون و الحاوی را به رشته تحریر درآوردند.
پس از آن، درمان با گیاه همچنان ادامه یافت. در قرن سیزدهم، ابن بیطار مطالعات فراوانی در مورد خواص دارویی گیاهان انجام داد و خصوصیات بیش از ١۴٠٠ گیاه دارویی را در کتابی که از خود به جای گذاشته، یادآور شد.

پیشرفت اروپاییان در استفاده دارویی از گیاهان در قرن هفده و هجده، ابعاد وسیعی یافت و از قرن نوزدهم کوشش هایی همه جانبه برای استخراج مواد مؤثره از گیاهان دارویی و تعیین معیارهای معینی برای تجویز و مصرف آنها شروع شد. کوشش های آن زمان تا به امروز هم ادامه یافته و در حال حاضر نیز با سرعت هر چه بیشتر به پیش میرود. اکنون با در دست داشتن نتایج آزمایش ها و تحقیقات، با اطمینان میتوان به تشریح و تفصیل علمی مزایای موجود در مواد مؤثره گیاهان دارویی در رابطه با انسان و حیوانات پرداخت.حقیقت این است که امروزه درباره روند متابولیسمی تشکیل مواد مؤثره موجود در گیاهان تحت فرآیندهای خاص زیست محیطی و تأثیر مواد مؤثره مذکور بر انسان و حیوانات، اطلاعات بسیار زیادی وجود دارد و جنبه های مختلف استفاده از مواد مذکور، تنوع روزافزون دارد.

بنابراین، نسبت به زمانهای گذشته که تعداد بسیار کمی از گیاهان به عنوان گیاهان دارویی شناخته شده و مورد استفاده قرار میگرفته اند، امروزه رفته رفته بر تعداد این گیاهان افزوده گشته و جنبه های مختلف استفاده از آنها نیز گسترش یافته است. باید دانست، اگر چه برخی از گیاهان در زمان های گذشته به عنوان گیاهان دارویی مورد استفاده قرار میگرفته اند، ولی اکنون، با توجه به بررسی های روز، به عنوان گیاه دارویی شناخته نشده و تقریباً کنار گذاشته اند. امروزه گیاهان جدید زیادی جزء گیاهان دارویی شناخته می شوند و زمینهای زراعی وسیعی نیز به کشت آنها اختصاص یافته است.

خواص گیاهان دارویی

امروزه گیاهانی به عنوان گیاه دارویی شناخته میشوند که دارای خواص زیر باشند:

  1. در پیکر این گیاهان مواد خاصی ساخته و ذخیره می شود به نام مواد مؤثره (مواد فعال) که این مواد تأثیر فیزیولوژیکی بر پیکر موجود زنده برجا میگذارند. این گیاهان برای مداوای برخی از بیماریها مورد استفاده قرار میگیرند. مواد فعال مذکور در طی یک سلسله فرآیندهای ویژه و پیچیده بیوشیمیایی، به مقدار بسیار کم معمولا کمتر از وزن خشک گیاه ساخته میشوند و به متابولیت های ثانوی نیز معروفند.
  2. کاشت، داشت و برداشت گیاهان دارویی، صرفاً به خاطر استفاده از مواد مؤثره آنها صورت میگیرد.
  3. ممکن است اندام خاصی چون ریشه، ساقه، برگها، گل و … حاوی مواد مؤثره مورد نظر باشد. از اینرو، نمیتوان تمام اندام های گیاه مربوط را منبع ماده دارویی مورد نظر دانست.
  4. معمولا از اندام های مورد نظر به صورت تازه استفاده نمیشود (و بهتر است نشود). یعنی، اندام های مورد نظر باید تحت تأثیر عملیات خاصی چون؛ تمیز شدن، هوا خوردن، خشک گردیدن، پالودگی و … قرار گیرند و پس از آن مورد استفاده واقع شوند.
  5. گیاهان دارویی حاوی مواد مؤثره، در مقایسه با عموم گیاهان مورد عمل درکشاورزی چون غلات و سبزی ها که به طور عام روزمره مورد استفاده انسانند، در موارد خاصی قابل استفاده اند (برای تولید آنها سطوح زراعی نسبتاً محدودی نیز کفایت میکند).

طبقه بندی گیاهان دارویی

اساساً از گیاهان حاوی مواد مؤثره استفاده های مختلفی به عمل می آید و این گیاهان به سه گروه اصلی شامل:

  1. گیاهان دارویی
  2. گیاهان ادویه ای
  3. گیاهان عطری

طبقه بندی میشوند.

  1. گیاهان دارویی: مواد مؤثره موجود در این گیاهان به صورت مستقیم یا غیرمستقیم اثر درمانی دارد و به عنوان دارو مورد استفاده قرار میگیرند.
  2. گیاهان ادویه ای: از مواد مؤثره فعال موجود در این دسته از گیاهان، در صنایع غذایی (کنسروسازی، نوشابه سازی و …) به منظور بهبود در رنگ، طعم و مزه آنها استفاده میشود.
  3. گیاهان عطری: اندام های خاصی در این گیاهان حاوی اسانساند و اسانس از راه تقطیر با بخار آب، از آن اندام استخراج میشود.

گاهی اوقات از یک گیاه به تنهایی میتوان هر سه استفاده را نمود؛ مثلا نعناع هم در صنایع دارویی مورد استفاده قرار میگیرد (زیرا خاصیت ضد باکتریایی و ضد قارچی دارد، همچنین تببر است و سبب کاهش درد نیز میگردد)، هم حاوی اسانس است و به عنوان یکی از گیاهان عطری معرفی میشود و هم در صنایع غذایی از این گیاه به عنوان ادویه (برای بهبود در طعم مواد غذایی) استفاده میشود.

از گیاهان مشابه نعناع که دارای تمام ویژگیهای فوق باشند، میتوان آویشن، شبت، اسطوخودوس، گشنیز و تعدادی دیگر را نام برد. با این همه، این گیاهان به طور کلی دارویی تلقی میشوند.

با آن که اندامهای بعضی از گیاهان، نظیر برگهای درخت گردو، کاکل ذرت و پوست میوه لوبیا حاوی مواد مؤثره است که برای مداوای برخی از بیماریها به کار میروند، ولی از این نظر که کاشت، داشت و برداشت آنها صرفاً به منظور استفاده از مواد مؤثره موجود در اندام های گیاهان انجام نمیگیرد، بنابراین اساساً گیاه دارویی شناخته نمیشوند. همچنین، با آنکه دارو اصولا به محصولی از گیاه که حاوی مواد مؤثره باشد اطلاق میشود (به طوری که مواد مذکور تأثیر فعال زیستی و فیزیولوژیکی بر پیکر موجود زنده برجای میگذارد)، ولی در این جا به اندام های متفاوت خشک شده پیکر گیاه (اعم از ریشه، ساقه، پوست، گل، میوه، برگ) که حاوی مواد مؤثره میباشند، نیز دارو اطلاق میشود.

بالاخره، نظر به اینکه برخی مواد طبیعی موجود در گیاهان مانند اسانس ها حاوی ترکیبات دارویی میباشند، لذا به مواد طبیعی مذکور، به طور کلی ممکن است دارو نیز اطلاق گردد. مثلا اسانس برگ اوکالیپتوس علاوه بر اینکه اساساً یک ماده عطری است، به عنوان دارو نیز شناخته میشود.

برخی از صفات گیاهان دارویی

گیاهان دارویی هرچند در داشتن مواد مؤثره با یکدیگر مشترک هستند، ولی بدیهی است که از خصوصیات گیاه شناسی متفاوتی برخوردارند. درقیاس با محصولات باغبانی،گیاهان دارویی کمتر به سبزیهاو میوه ها شباهت دارند. بلکه بیشتر شبیه گیاهان زینتی اند و انواع یک ساله، دوساله، چند ساله، علفی، خشبی، درخچه ای یا درختی (شامل گونه های مثمر و غیرمثمر) در بین آنها دیده میشود.

مسأله دارویی بودن گیاهان امری تغییرپذیر است، به طوری که یک گیاهی غیردارویی ممکن است پس از گذشت زمان به عنوان یک گیاه مهم و ارزشمند دارویی معرفی گردد. برعکس، گیاهی که به عنوان گیاه دارویی در بین عوام شهرت داشته و مورد استفاده قرار میگرفته، ممکن است در بررسی های علمی روز، یک گیاه فاقد ارزش دارویی شناخته شود. تاکنون، تنها خصوصیات دارویی حدود سی هزار گونه از ششصد هزارگونه گیاهی جهان شناخته شده و در میان بقیه، گهگاه، مواد مؤثره جدید و بسیار ارزشمندی کشف میگردد.

جمع آوری گیاهان دارویی بسیار مشکل است. انجام این کاربا ماشین به سختی امکانپذیراست، زیرا جمع آوری برخی ازاندام های حاوی مواد مؤثره (نظیرگلها، برگها و …) تنها با دست ممکن است. از این رو، تولید گیاهان دارویی به کار بدنی زیادی نیاز دارد. با جمع آوری گیاهان دارویی، کار به اتمام نمیرسد (برخلاف برخی محصولات کشاورزی)، بلکه پس ازبرداشت محصول، اندام های جمع آوری شده را باید تحت تأثیر عملیات مناسبی قرار داد تا به صورت قابل استفاده درآید (خشک کردن، استخراج ماده مؤثره، بسته بندی و …).

اهمیت کشت و تولید گیاهان دارویی

برای نشان دادن اهمیت کشت و تولید گیاهان دارویی، کافی است درباره چند جانبه مهم کشت و تولید این گیاهان از قبیل : نوع گیاهی که کشت میگردد، میزان تولید محصول زیرکشت و اهمیت اقتصادی آن (اهمیت صادراتی و نیازهای صنایع دارویی به آن)، اثر عوامل زیست محیطی (و به طور کلی مکان مناسب کشت) بر کیفیت و کمیت مواد مؤثره هر گونه گیاه و … ، توضیحات و مثال هایی ارائه شود.

نظر به اینکه با پیشرفت های جدید علوم شیمی و داروسازی، مواد مؤثره لازم در معالجات پزشکی به صورت مصنوعات کارخانه ای عرضه میشوند، برخی فکر میکنند با عرضه مواد مصنوع مذکور، از اهمیت گیاهان دارویی کاسته شده و دیگر به کشت و تولید آنها نیازی نیست. ولی، آمار سالهای اخیر نشان میدهدکه این تصور چندان صحیح نبوده و با وجود عرضه مصنوعی مشابه مواد مؤثره گیاهان دارویی به مردم، نه تنها از میزان کشت و تولید این گیاهان (لااقل در سطح کشورهای اروپایی)کاسته نشده، بلکه تولید و مصرف آنها افزایش نیز یافته است.

در حال حاضر، یک سوم داروهای مورد استفاده بشر را داروهای با منشأ گیاهی تشکیل میدهند و این میزان مسلماً رو به افزایش است. نگاهی گذرا به آمار ثبت شده و در دسترس که هر چند قدیمی ولی گویای وضعیت صنعت طی سه دهه اخیر میباشد، این موضوع را بیشتر روشن میکند:بر اساس آمار سال ١٩٩۴ ، فروش جهانی داروهای گیاهی بالغ بر 12/4 میلیارد دلار بوده است و در این رابطه، اروپا با حجم فروش 6/5 میلیارد دلار مقام اول را دارا بوده و آسیای شرقی با 2/3 میلیارد دلار، ژاپن با 2/1 میلیارد دلار و آمریکای شمالی با 1/5 میلیارد دلار در رتبه های بعدی قرار دارند. در بین کشورهای اروپایی، آلمان با 2/5 میلیارد دلار بیشترین سهم را داشته و پس از آلمان، فرانسه با حجم 1/6 میلیارد دلار و ایتالیا با حجم ۶٠٠ میلیون دلار در رده های بعدی قرار دارند.

در حال حاضر، تولید و مصرف گیاهان دارویی در کشورهای صنعتی و توسعه یافته رو به افزایش است. محاسبه دقیق مقدار مصرف سالیانه گیاهان دارویی در جهان مشکل است. زیرا، از گیاهان دارویی به شکلهای ناشناخته متفاوتی استفاده میشود (به شکل تازه، خشک، دمکردنی یا استفاده شده در صنایع داروسازی) و اطلاعات محلی جامعی نیز در این مورد وجود ندارد. ولی به عنوان یک مثال موردی، میتوان گفت که میزان واردات گیاهان دارویی (که شامل گیاهان معطر نمیشود) به چند کشور خریدار این گیاهان، از٣۵۵ میلیون دلار در سال ١٩٧۶ به ۵۵١ میلیون دلار درسال ١٩٨٠ افزایش یافته است، که این خود نشان از رویکرد روزافزون به گیاهان مذکور است.
از جمله این کشورهای خریدار، کشور آلمان بوده است که در سال ١٩٧۶ ، برابر ٢٨٣٢۶ تن گیاه دارویی به ارزش 56/8 میلیون دلار وارد نموده است. همچنین، آمریکا در سال ١٩٨٠، 44/6 میلیون دلار گیاه دارویی خریداری کرده و در این رابطه واردات ژاپن از ٢١٠٠٠ تن در سال ١٩٧۶ به ٢٢۶۴٠ تن در سال ١٩٨٠ افزایش یافته است.

این در حالی است که در ژاپن بین سالهای ١٩٧۴ تا ١٩٨٩، فروش داروهای گیاهی ١۵ برابر افزایش داشته است. فروش بقیه محصولات دارویی سه برابر افزایش داشته است. در سال ١٩٩٠ ،حدود ٧٠٠٠٠٠ تن مواد گیاهی توسط پزشکان چینی به صورت نسخه های سنتی مورد مصرف بیماران قرار گرفته است. حدود ۴٠% داروهای موجود در داروخانه های چین را داروهای گیاهی تشکیل میدهند و طی پنج سال گذشته فروش داروهای سنتی در چین ١١٣% افزایش داشته است. در چین، هر ساله ۴۶٠٠٠٠ تن مواد گیاهی، مورد نیاز کارخانه های تولیدکننده داروهای گیاهی میباشد.

در سال ١٩٩٣ ،در انگلستان خرید داروهای با منشاء گیاهی ۵٧ درصد افزایش داشته است و انگلستان یکی از سریع الرشدترین بازار تولیدات گیاهان دارویی بوده است. در آمریکا سالانه در حدود ١٢۵ میلیون نسخه نوشته شده حاوی داروهایی است که از گیاهان تهیه میشوند. از هر سه شهروند آمریکایی بالغ بر یک نفر از داروهای گیاهی استفاده میکند. بر اساس گزارش بانک جهانی، در سال ١٩٩۶ ،حجم تجارت گیاهان دارویی تا سال ٢٠۵٠ بالغ بر ۵ تریلیون دلار خواهد بود. در بسیاری دیگر از کشورها، نتایج به دست آمده شبیه آمریکاست. مثلا در روسیه، تقریباً از هر سه دارو یکی منشأ گیاهی دارد.

دلایل رویکرد به گیاهان دارویی

استفاده روزافزون مردم از گیاهان دارویی و همچنین تمایل شرکت های تولیدکننده مواد دارویی به داروهای دارای منشأ گیاهی را میتوان به دلایل زیر دانست:

  • تهیه برخی از مواد مؤثره فعال که در صنایع دارویی اهمیت بسیاری دارند، به طور مصنوعی امکانپذیر نیست و تنها به صورت طبیعی از گیاهان موردنظر قابل استخراج هستند. این دسته از مواد یا به طور کلی ساختمان شیمیایی ناشناخته ای دارند و یا به دلیل داشتن ساختمان شیمیایی بسیار پیچیده، تهیه آنها به صورت مصنوعی در صنایع داروسازی مشکل و مستلزم هزینه بسیار گران است (نظیر گلیکوزیدهای قلبی موجود درگل انگشتانه، آلکالوئیدهای موجود در پروانش، آلکالوئیدهای موجود در ارگوت و …).
  • برخی از مواد طبیعی گیاهی، چون سولانین ها به صورت مستقیم قابل استفاده نیستند. یعنی، در صورت استفاده مستقیم فاقد ارزش دارویی اند. ولی اگر این مواد درصنایع دارویی تحت تأثیر برخی فرآیندهای شیمیایی قرار گیرند و در واقع به صورتی نیمه طبیعی نیمه مصنوعی درآیند، به موادی فعال و قابل استفاده تبدیل خواهند شد.
  • مواد مؤثره گیاهان، پس از تأثیر فرآیندهای شیمیایی، بو، طعم و مزه مطلوبتری نیز خواهند داشت.
  • مواد دارویی مصنوعی (شیمیایی) البته به طور سریع اثر میبخشند و دارای یک تأثیر مشخص نیز میباشند (ممکن است صرفاً مسکّن باشند یا فقط تببر و یا …) ولی اکثرآنها عوارض جانبی نامطلوبی بر بدن انسان بر جای میگذارند. درحالی که مواد دارویی حاصل ازگیاهان با آن که بتدریج تأثیرمیبخشند، ولی اثرهای مفید جانبی داشته و فواید زیادی از نظر دوام سلامت بدن دارند.
  • مواد مؤثره گیاهان، به خصوص عطریات و اسانس ها، موارد استفاده متعدد و متفاوتی در صنایع لوازم آرایش، صنایع مواد شیمیایی خانگی (نظیر شامپو، صابون، عطر، ادوکلن، خوشبوکننده های هوا و امثال آنها) دارند، به طوری که بدون حضور مواد مؤثره مذکور، ساخت و تهیه بسیاری از محصولات یاد شده امکان پذیر نخواهد بود (ساخت و تهیه بسیاری از اسانس ها به طریق شیمیایی امکانپذیر نیست).
  • استفاده از مواد مؤثره گیاهان دارویی در صنایع غذایی، رشد روزافزون دارد. اگرچه استفاده از مواد مذکور در صنایع غذایی از گذشته معمول بوده، ولی اکنون در صنایع نوپای نوشابه سازی، کنسروسازی، شیرینی سازی و … از مواد مؤثره گیاهان دارویی برای بهتر شدن طعم و رنگ و بوی محصولات در سطح دقیقتر و حساب شده تری استفاده میشود.
  • مواد مؤثره دارویی گیاهان ادویه ای (زیره سبز، ترخون، گشنیز و …) علاوه بر آنکه طعم و مزه مواد غذایی را بهتر میکند، اشتها آور نیز هست و باعث هضم مواد غذایی و سلامت کار دستگاه گوارش میگردد. مواد مؤثره ادویه ها، گاه اثرهای شفابخش دیگری علاوه بر خاصیت اصلی شناخته شده خود دارند.
در گذشته، گیاهان دارویی به عنوان منبع اصلی مواد شفابخش، به طور وسیعی توسط مردم مورد استفاده قرار میگرفت تا آنکه پس از به بازار آمدن داورهای شیمیایی، استفاده از مواد طبیعی مذکور به طور چشمگیری کاهش یافت. ولی در سال های اخیر، آشنایی علمی و بنیادی انسان با خواص و آثار مفید مواد دارویی طبیعی، زمینه استفاده روزافزون از آنها را فراهم آورده است. به همین دلیل، در عموم کشورهای پیشرفته، مراکز تحقیقاتی خاص گیاهان دارویی تأسیس گشته است که این مراکز تحقیقاتی، هر روز مواد مؤثره متعددی را درگیاهان همراه با اثرهای مطلوب آنها شناسایی و معرفی می کنند و نتایج حاصل را به صورت مقالات مفیدی منتشر میسازند.

این روند روبه افزایش مصرف گیاهان دارویی بدون توسعه روشهای مناسب کاشت و مدیریت و برنامه ریزی صحیح، پیامدی نگران کننده یعنی تخریب طبیعت را دربر خواهد داشت. اگر چه قیمت گیاهان جمعآوری شده از منشأ طبیعی و وحشی بسیار ارزان تراست، ولی به دلایلی مانند جلوگیری از نابودی عرصه های طبیعی، عدم یکنواختی محصولات جمعآوری شده و در بعضی موارد کیفیت پایین آنها، اجرای ناموفق عملیات پس از برداشت و در نهایت نا کافی بودن آنها؛ به منظور پاسخگویی به نیاز صنایع دارویی؛ باید تولید زراعی وکشت گیاهان دارویی در سطوح زراعی و امثال آن و همچنین فرآوری صنعتی آنها توسط متخصصان مربوط صورت گیرد؛ به طوری که از منابع طبیعی به عنوان الگو و مدل به منظور تولید انبوه مواد دارویی در کشت و صنعت بهره برداری گردد.

با توجه به این موضوع که هنوز انسان تمام استعدادهای دارویی طبیعت را به طور کامل نشناخته است، تأکید اصلی متخصصان، حفظ استعدادهای ناشناخته از انقراض در قالب حفظ و حمایت گونه های طبیعی بوده و توصیه میشود به منظور تأمین مواد اولیه گیاهی مورد نیاز صنایع داروسازی، کشت و پرورش گیاهان دارویی به صورت جدی انجام پذیرد. در این راستا، بررسی عملیات زراعی مانند زمان کاشت، نحوه تکثیر، تغذیه و مدیریت آن، زمان برداشت و مراقبت های پس از برداشت در خصوص گیاهان دارویی ، نقش مهمی را در افزایش محصول و کیفیت آن خواهد داشت. توجه نکردن به هر یک از موارد فوق، خسارت های جبران ناپذیری را متوجه تولیدکنده گیاهان دارویی خواهد نمود. برای مثال، برداشت گیاهان دارویی در زمان نامناسب، نه تنها میزان محصول به دست آمده را کاهش میدهد، بلکه محصول برداشت شده نیز از کیفیت مطلوبی برخوردار نخواهد بود، زیرا عملکرد اندام مورد نظر و همچنین میزان متابولیت های ثانویه یک گیاه دارویی، در مراحل مختلف رشد و نمو گیاه متفاوت است.
صنعت گیاهان دارویی در کشور علی رغم قابلیت ها و ظرفیت های فراوان، از وجود مشکلات متعددی رنج میبرد؛ به گونه ای که رشد و گسترش صنعت مذکور بسیار کندتر از حدی است که شایسته آن میباشد.

معرفی شربت های گیاهی و صمغ گیاهی (داروی گیاهی)

داروهای گیاهی به داروهایی گفته میشوند که منشأ گیاهی دارند و به عبارت بهتر ازگیاه تهیه میشوند.گیاه دارویی سه جنبه کاربردی دارد ؛ طبی، ادویه ای، عطری و برخی در آن واحد دو یا سه جنبه را دارند. برای مثال آویشن، بادیان، اسطوخودوس، شبت، گشنیز و … ماده دارویی واقعی صرفاً طبی است، یعنی شفابخش است.

این گیاهان، مواد زیستی مخصوص فعال و مفیدی را با مقادیر بسیار کم (معمولا کمتر از یک درصد) در خود ذخیره میکنند. به بیان دیگر، ماده دارویی اغلب از پنج یا شش گروه ترکیبات سازنده گیاه نیست، بلکه از پنج یا شش گروه ترکیبات فرعی آن است که نقش مستقیم آنها در حیات گیاه روشن نبوده و متابولیت های ثانوی نام دارند. به طورکلی، نظر بر این است که تولید متابولیت های ثانوی برای تنظیم سازگاری گیاه نسبت به عوامل نامساعد و تنش های محیط زندگی صورت گرفته و به منزله به کار افتادن یک نوع جریان دفاعی در جهت استمرار تعادل فعالیت های حیاتی به شمار می آید.

بنابراین متابولیت های ثانوی را چون گذشته نباید به عنوان تفاله های متابولیسمی در نظر گرفت. معمولا بخش های خاصی از گیاه، ریشه، ساقه، برگ، گل، میوه، دانه و … از لحاظ تولید ماده موثره مورد نظر است، نه همه گیاه. در هر حال، گیاه یا بخشی از آن که جنبه دارویی دارد اغلب، نه به صورت تولید تازه، که پس از عملیات خاصی مصرف میشوند. نحوه عملیات تولید تا مصرف، چه به طور سنتی و چه در مقیاس فنآوری، در سطح ماده دارویی اثر دارد.

گیاهان دارویی مورد عمل درکشاورزی ممکن است هم محصولات زراعی و هم محصولات باغی را شامل شوند، در صورتی که محصولات کشاورزی دیگر هر کدام معمولا یا در رده زراعت قرار میگیرند یا در رده باغبانی (البته به طور مرسوم فعالیتهای مربوط به تولید و فرآوری گیاهان دارویی در محدوده امور باغبانی منظور میشود).

محصولات دارویی، در مقایسه با محصولات معمولی زراعتی و باغبانی، گستره مصرف نسبتاً محدودتری دارند و کشتگاه های کمتری را نیز به خود اختصاص میدهند و به همین نسبت حضورآنها از نظر ضایع کردن احتمالی ذخایر ژنی موجد تنوع زیستی طبیعی (مثلا به شدت اقلام زراعی و باغی راهبردی)، جای نگرانی کمتری دارد. در هر حال، اصل بر این است که حضور یک گیاه دارویی در کشتگاه، به معنای تقویت یک استعداد ژنتیکی نادر در طبیعت باشد، حداقل حضور آن گیاه جای ذخایر ژنی طبیعی مشابه را اشغال نکند و به قیمت محو یا فراموش شدن ذخایر مذکور تمام نشود.
یک محصول دارویی معین، ممکن است از چند گیاه، و از اندام های مختلف گیاهی حاصل شود، در صورتی که سایر محصولات کشاورزی هر کدام منحصراً از یک گیاه مشخص به دست می آیند و شامل اندام گیاهی معمولا مشخصی نیز میشوند.

موارد مصرف و کاربرد شربت های گیاهی و صمغ گیاهی (داروی گیاهی)

شربت گیاهی به عنوان یک کالای مصرفی نقش بسزایی در درمان انسان ها ایفا می نماید و صرفا کاربرد آن در جنبه درمانی می باشد.

بررسی کالاهای جایگزین شربت های گیاهی و صمغ گیاهی (داروی گیاهی)

با عنایت به مضرات داروهای شیمیایی که در طول زمان ثابت گردیده است، می توان امیدوار بود تا با رشد تولید دارو های گیاهی و گرایش عموم مردم به استفاده از آن همانند سایرکشور های پیشرفته در دنیا کالای جایگزین این محصول که داروهای شیمیایی می باشد رفته رفته جای خود را به انواع دارو های گیاهی بدهد که اثرات جانبی آن به مراتب کمتر از داروهای شیمیایی می باشد.

اهمیت استراتژیک شربت های گیاهی و صمغ گیاهی (داروی گیاهی)

جهان امروز، جهان تولید، صادرات، ارزش افزوده و جهان برترینهای اقتصادی است. حتی سیاست را توانمندان اقتصادی رقم میزنند. حجم تجارت جهانی گیاهان دارویی بیش از ۴٣ میلیارد دلار و برای سال ٢٠۵٠ رقم ۵ تریلیون دلار پیشبینی گردیده است وگردش مالی این تجارت به بالای ١٠٠ میلیارد دلار رسیده است. طب گیاهی بخش وسیعی از طب بومی و سنتی هر منطقه از دنیا را شامل میشود و محور اصلی درمان های طبیعی است. رویکرد جهانی به استفاده از گیاهان دارویی و ترکیبات طبیعی در صنایع دارویی، آرایشی، بهداشتی و غذایی، نیاز مبرم و تحقیقات پایه ای وکاربردی وسیعی را در این زمینه نمایان میسازد.

طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی حدود ٨٠ درصد مردم جهان برای درمان از گیاهان دارویی استفاده میکنند. در ایران حدود ٧۵٠٠ گونه گیاه دارویی وجود دارد و در این میان ایران دارای ١٣٠٠ گونه منحصر به فرد گیاهان دارویی است اما از آنجا که این مهم چه به لحاظ درمان و چه به لحاظ اقتصادی کمتر مورد توجه قرار گرفته است لذا سهم ایران در تجارت جهانی کمتر از ٢% است. در حال حاضر چین سالانه ٨ میلیارد دلار از تولید گیاهان دارویی درآمد کسب میکند. در ایران علیرغم حجم عظیم منابع گیاهان دارویی، بخشی از نیاز جامعه از کشورهایی مثل هند وارد میشود.

اگر چه امروزه در جهان ٩٠٠ فرآورده از گیاهان دارویی تهیه میشود اما ما تنها قادر به تولید ۵٠ فرآورده از ٧۵٠٠ گونه در کشور هستیم. اما در زمینه اهمیت صنایع دارویی میتوان به این نکته اشاره نمود که صنایع دارویی پس از صنایع نظامی دومین صنعت پولساز در جهان هستند و اهمیت اقتصادی این صنعت موجب شده تا هر شیوه، روش یا مادهای که بتواند به بهبود آن کمک کند در این صنعت به کار گرفته میشود. سازمان بهداشت جهانی از حدود ٣٠ سال قبل توسعه طب سنتی را بر دو اساس در برنامه کار خود قرار داده است.

نخست عدم دسترسی اکثریت افراد جوامع بشری به خدمات اولیه بهداشتی و درمانی که در برخی از کشورها تا ٨٠ درصد جمعیت را شامل میشود و دوم عدم رضایت از درمانهای پزشکی جدید به ویژه در خصوص عوارض جانبی ناشی از مصرف داروهای شیمیایی است.طب سنتی کاملا در ساختار بهداشتی کشورهایی نظیر چین، کره شمالی و جنوبی و ویتنام آمیخته شده است. در کشورهای غربی تعداد بیمارانی که به طب سنتی روی می آورند رو به افزایش است در بیشتر کشورهای توسعه یافته نیز طب سنتی پذیرفته شده است. بازار جهانی در زمینه درمانهای طب سنتی حدود ۶٠ میلیارد دلار در سال هزینه میکند و در حال حاضر ٢۵ درصد داروهای مدرن امروزی جهان از گیاهان دارویی تهیه میشود.

کشورهای عمده تولید کننده و مصرف کننده شربت های گیاهی و صمغ گیاهی (داروی گیاهی)

از بزرگترین تولید کنندگان داروهای گیاهی می توان به کشور های چین و هند اشاره نمود.در اینجا توجه به این نکته ضروری می باشد که کشور ایران از بزرگترین تولید کنندگان گیاهان دارویی می باشد و لذا چنانچه تکنولوژی عمل آوری این گیاهان وتبدیل آن ها به دارو راه اندازی گردد،کشور ایران نیز می تواند از بزرگترین تولید کنندگان این محصول محسوب گردد.

User Rating: 0.65 ( 1 votes)
به این مطلب امتیاز دهید:
رای/5
گرد آورنده
ایـ توجیهی
برچسب ها
دانلود رایگان طرح توجیهی

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن