سفارش طرح توجیهی
ایده هاایده های دام و طیور

پرورش ماهی در قفس

مقدمه ای بر پرورش ماهیان دریایی در قفس

دنیای امروز با سه چالش عمده یعنی فقدان آب شیرین، کمبود غذا و تخریب محیط زیست مواجه است. روزانه هزاران نفر در جهان به واسطه کمبود مواد غذایی می میرند و نرخ مرگ و میر ناشی از کمبود غذا با افزایش جمعیت شدت می یابد.

برای مقابله با این چالش بزرگ، بشر باید شیوه های جدیدی را به کار گیرد تا میزان تولید مواد غذایی را افزایش دهد. در حالی که تولید گوشت قرمز و محصولات کشاورزی با برخی محدودیت ها روبرو است، در عوض دریاها که نزدیک به 75 درصد سطح کره زمین را اشغال کرده اند، یکی از ظرفیت های بالقوه برای تولید مواد غذایی هستند که در دسترس بشر قرار دارند.

روند رشد فزاینده جمعیت، محدودیت منابع غذایی و کاهش صید برخی از گونه های دریایی در جهان، اولویت استفاده از منابع آب شیرین برای شرب و کشاورزی، کشورهای تولیدکننده آبزیان را در سالهای اخیر به سمت آبزی پروری دریایی، به ویژه پرورش ماهیان دریایی سوق داده است.

ظرفیت تولید بالا به علت وسعت دریا، قدرت خود پالایی بالا در محیطهای دریایی، تهویه خوب آب در محیط پرورش، عدم نیاز به اکسیژن دهی، کاهش هزینه های استهلاک و تعمیر و نگهداری، استفاده از محیط طبیعی، شرایط مناسب پرورشی برای تولید ماهیان با ارزش از جمله مزایایی هستند که ما را در استفاده از روش پرورش ماهی در قفس های دریایی ترغیب کرده است.

مطلب مرتبط : پرورش ماهیان گرمابی

وضعیت جهانی آبزی پروری و پرورش ماهی در قفس

بر اساس گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) صید جهانی آبزیان به حدی رسیده است که با شیوه های کنونی مدیریت ذخایر، نمی توان تولید بیشتری را انتظار داشت.

از سوی دیگر تقاضا برای ماهی و دیگر غذاهای دریایی رو به فزونی است. در طی دو دهه اخیر، پرورش آبزیان با رشد سالانه حدود هشت درصد سریعترین و با ثبات ترین نرخ رشد را در تولید پروتیٔین های جانوری در جهان داشته است.

در سال 2014 میلادی میزان تولید آبزیان پرورشی به حدود 100 میلیون تن رسیده است که 60 میلیون تن آن مربوط به آبزیان دریایی و لب شور و 40 میلیون تن آن مربوط به آبزیان آب شیرین بوده است.

از 60 میلیون تن آبزیان دریایی پرورشی، 25 میلیون تن سهم جانوران آبزی از جمله شش میلیون تن ماهیان دریایی پرورشی است. چین به تنهایی بیش از نیمی از تولیدات آبزی پروری را به خود اختصاص میدهد و پس از چین،کشورهایی مانند اندونزی، هند، ویتنام، فیلیپین، نروژ و ژاپن در زمره بزرگترین تولید کنندگان آبزیان پرورشی محسوب میشوند.

رتبه ایران در بین تولید کنندگان آبزیان پرورشی در سال 2014، نوزدهم بوده است. بر اساس آخرین آمار، 62 کشور در دنیا به فعالیت پرورش ماهی در قفس مشغول هستند که میزان تولید ماهی در قفسهای آب شیرین و دریایی در سالهای اخیر (آمار ارایٔه شده از 25 کشور) به بیش از 3/5 میلیون تن رسیده است.

ماهی آزاد اقیانوس اطلس، تن ماهیان، انواع شانکها و سیم ماهیان، هامور ماهیان، تیلاپیا و قزل آلا از جمله ماهیانی هستند که بیشترین سهم را در این شیوه تولید دارند .

سهم‌ مهمترین‌ ماهیان‌ پرورشی‌ در‌ قفس
شکل 1: ‌سهم‌ مهمترین‌ ماهیان‌ پرورشی‌ در‌ قفس

همانگونه که شکل 1 نشان میدهد بیشترین سهم ماهیان پرورشی در قفس به ماهی آزاد اقیانوس، قزل آلای رنگین کمان، تن زردباله و گربه ماهی اختصاص دارد. امروزه چین، نروژ، شیلی، ژاپن و انگلستان به عنوان قطب تولید ماهیان دریایی در قفس (آبهای شور و شیرین) شناخته شده اند.

سهم‌ مهمترین‌ کشورهای‌ تولید کننده‌ ماهیان‌ دریایی‌ در‌قفس
شکل‌‌ 2 : سهم‌ مهمترین‌ کشورهای‌ تولید کننده‌ ماهیان‌ دریایی‌ در‌قفس
ماهی آزاد اقیانوس اطلس، تن ماهیان، انواع شانکها و سیم ماهیان، هامور ماهیان، تیلاپیا و قزل آلا از جمله ماهیانی هستند که بیشترین سهم را در شیوه پرورش ماهی در قفس دارند.

پیشینه پرورش ماهی در قفس در ایران

پرورش ماهی در قفس در طی دو دهه اخیر به عنوان یکی از ظرفیتهای توسعه آبزی پروری کشور مطرح بوده است و با توجه به شرایط عمومی و اقلیمی کشور، وجود برخی امکانات زیر بنایی طبیعی و انسان ساخت، همچنان به عنوان یکی از نقاط دست نخورده توسعه مطرح است.

در طی دهه هفتاد استقرار قفس های کوچک در محیطهای آبی نظیر دریاچه پشت سدها، دریاچهها و آببندانها گوشه کوچکی از ظرفیتهای توسعه پرورش ماهی در قفس را به نمایش گذاشت، بهطوری که در سال 1392، توسط 45 مزرعه فعال قفس در 12 استان کشور، بیش از 1245 تن ماهی قزل آلا تولید شد. پرورش ماهیان دریایی در قفس نیز در اواخر دهه هفتاد و اوایل دهه هشتاد مورد توجه قرار گرفت.

سفر وزیر وقت جهاد کشاورزی و مدیران شیلات ایران در آن زمان به کشور نروژ و مشاهده توسعه پرورش ماهی در قفس در این کشور نقطه عطفی در تصمیم سازی برای توسعه پرورش ماهی در قفس بود که یکی از پیامدهای آن انجام مطالعات اولیه میدانی و ارزیابیهای مقدماتی از امکان توسعه پرورش ماهی در دریای خزر و آبهای جنوب کشور بود.

ماحصل این بررسیها دایر شدن اولین پایلوت «مهندسی ساز» پرورش ماهی در قفس با ظرفیت تولید سالانه 180 تن ماهی در استان هرمزگان بود. اهداف اصلی این طرح سنجش شرایط محیطی و توان گونههای بومی و غیر بومی، تربیت نیروی انسانی و انتقال دانش فنی و ارزیابی اقتصادی از امکان تولید ماهیان دریایی در قفس بود.

در اواخر دهه 80 (سال 1389) موضوع پرورش ماهی در قفس مجددا مورد تأکید مسیٔولین عالی وزارت جهاد کشاورزی قرار گرفت و متعاقبا با حضور بخش غیر دولتی و با مساعدت سازمان شیلات ایران طرحهای پایلوت آزمایشی در مقیاس تجاری در استانهای گیلان، مازندران، هرمزگان و خوزستان به اجرا در آمده است.

فرصت ها و نقاط قوت

  • وجود گونه های بومی قابل پرورش در تمامی آبهای ساحلی جنوب و شمال کشور
  • وجود شرایط زیست محیطی و امکانات مناسب اکولوژیک در سواحل سرزمینی کشور
  • امکان به کارگیری سیستمهای نوین پرورش ماهیان دریایی در قفس
  • وجود مناطق پناهگاهی مانند جزایر قشم وکیش و خوریات به عنوان مکانهای مناسب راه اندازی مزارع پرورش ماهیان دریایی در قفس
  • زمینه افزایش تولید ماهیان پرورشی دریایی به منظور کاهش فشار صید
  • وجود بخش های خصوصی علاقمند سرمایه گذاری

مطلب مرتبط : طرح پرورش ماهیان سردابی

ظرفیتهای تولید ماهیان دریایی در قفس

مطالعه توسعه پرورش ماهیان دریایی در قفس در سال 79 توسط شرکت Refa از کشور نروژ با کمک کارشناسان بخشهای مختلف شیلات ایران آغاز شد. در این مطالعات خصوصیات محیطی آبزیان، انتخاب محلها، گونه های مناسب برای پرورش، عملیات مقدماتی پرورش ماهی در قفس، فناوریهای پرورش، بازاریابی، اقتصاد، اشتغال و دورنمای توسعه پرورش ماهی در قفسهای دریایی در آبهای دریای خزر و دریای عمان و خلیجفارس مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج مطالعات به شرح جدول شماره 1 است:

جدول‌ شماره‌ 1: برآورد‌ ظرفیت‌ تولید‌ ماهیان‌ دریایی‌ در‌ قفس‌ در‌ ایران (رفا‌نروژ)

استانطول نوار ساحلی (کیلومتر)ظرفیت تولید برآورد شده (هزار تن)
مازندران350200
گیلان30050-200
گلستان30040
هرمزگان105075-120
بوشهر50020-30
سیستان و بلوچستان300300
خوزستان2505
مجموع3050910

بر اساس مطالعات در آبهای خلیج فارس در پیش بینی اولیه میتوان 150.000 تن از گونه های منطقه از قبیل ماهیان سوکلا، حلوا سفید، شانک، هامور، سی باس آسیایی، تن ماهیان، صبیتی، شوریده، راشگو، سرخو و… را در قفسهای دریایٔی پرورش داد.

  • خلیج فارس

    عمق قسمت شمال غربی خلیج فارس کم است ولی در بخشهای مرکزی و شرقی در نزدیکی ساحل و در مجاورت کوهها و جزایر افزایش مییابد. اقلیم موج در خلیج فارس ملایمتر از دریای عمان و خزر است. با توجه به اینکه در مطالعات اولیه فقط مناطق نزدیک به ساحل مدنظر قرار گرفته اند، بنابراین در این مرحله عمق 25-20 متری برای استقرار قفسها توصیه میشود.

  • سواحل استان خوزستان

    به دلیل کدورت آب و کم عمق بودن دریا، بهره برداری برای پرورش ماهی در قفس محدود است. در این استان در بعضی از خوریات موجود منشعب از خورموسی و یا در مکان استقرار قفسهای فعلی در خورغزاله (شکل 3) میتوان با نصب قفسهای کوچک تا متوسط از جنس چوب اقدام به پرورش ماهی در قفس کرد. همچنین امکان استقرار قفسها در نواحی دور از ساحل (6-7 کیلومتری) در منطقه هندیجان وجود دارد.

    خور‌ موسی‌ و‌ خور‌ غزاله‌ در‌ استان‌ خوزستان
    شکل‌‌ 3: خور‌ موسی‌ و‌ خور‌ غزاله‌ در‌ استان‌ خوزستان
  • سواحل استان بوشهر

    سواحل استان بوشهر برای احداث مزرعه پرورش ماهی در قفس مناسب است و قفسهایی از جنس پلی اتیلن با مقاومت در برابر امواج شش متری میتواند مورد استفاده قرار گیرد. در این استان مناطق خارکو – کنگان – تنبک – اختر و طاهری برای استقرار قفس مناسبند.

    سواحل‌ استان‌ بوشهر برای پرورش ماهی در قفس
    شکل‌‌4: سواحل‌ استان‌ بوشهر
  • سواحل استان هرمزگان

    این استان برای احداث مزرعه پرورش ماهی در قفس بسیار مناسب است و قفسهای از جنس پلی اتیلن با مقاومت در برابر امواج شش متری میتواند مورد استفاده قرار گیرد.

    در این استان مناطق ساحلی کوهستک، جزیره لارک (شمال، شمال غربی و شمال شرقی)، جزیره هنگام، جزیره قشم (جنوب شرقی)، جزیره فارو، جزیره کیش، جزیره هندورابی،بنادر چارک، گرزه، حسینه، شیرویه، مقام و بندر جوادالایٔمه مناسب پرورش ماهی در قفس هستند.

    جزایر‌ استان‌ هرمزگان برای پرورش ماهی در قفس
    شکل‌‌ 5: جزایر‌ استان‌ هرمزگان
  • دریای عمان

    در سواحل دریای عمان جنس بستر و عمق آب در نواحی ساحلی بسیار مناسب است. با وجود بادهای موسمی در منطقه مشکلات عملیاتی بیشتر است و نیاز به استقرار قفسهای مقاوم به شرایط نامساعد امواج و در مکانهای با عمق مناسب فراتر از 30 متر است. سواحل شرقی اطراف چابهار برای استقرار قفسهای پایه کششی یا غوطه ور مناسب است. این سواحل برای مراحل بعدی توسعه صنعت توصیه میشود.

  • دریای مازندران

    با توجه به وسعت خطوط ساحلی ظرفیت پیش بینی اولیه پرورش ماهی در دریای مازندران 300.000 تن از گونه های فیل ماهی، ماهی آزاد و قزل آلای رنگین کمان در قفسهای مقاوم به امواج بلند حداکثر 10 متر در نواحی نزدیک به ساحل امکان پذیر است. بدیهی است در صورت استقرار قفسها در مناطق دور از ساحل این ظرفیت افزایش خواهد یافت.

    سواحل‌ دریای‌ مازندران برای پرورش ماهی در قفس
    شکل‌ 6: سواحل‌ دریای‌ مازندران

معرفی انواع قفس ها

  • انواع قفس های دریایی پرورش ماهی

    1. قفس های فولادی

      این نوع قفس با توجه به امنیت بیشتر برای کارکنان و وجود راهروها، نرده ها، سطوح غیر صیقلی، مکانیزه بودن و عملیات اجرایی آسان بیشتر مورد نظر است (شکل7).

      چارچوب آن را میتوان از گالوانیزه، فولاد یا آلومینیوم با روکش روی ساخت بهطوریکه از نظر مکانیکی قوی و همچنین بتواند در مقابل خوردگی مقاوم باشد و قطعات آن به راحتی قابل تعمیر و جایگزینی باشد.

      این قفس استحکام خوبی در مقابل امواج و جریانهای دریایی دارد. چار چوب بر روی بالشتک های شناور کننده یا فوم نصب میشود. شبکه مهار آن همانند قفس های پلی اتیلنی است و به صورت شناور و مربع یا مستطیل شکل طراحی میشود.

      عموما در مناطق نزدیک به ساحل و پناهگاه (پشت یک جزیره یا برآمدگی درنوار ساحلی) نصب میشود.

      قفس‌ فولادی‌ پرورش‌ ماهی
      شکل‌‌ 7: قفس‌ فولادی‌ پرورش‌ ماهی
    2. قفس های پلی اتیلنی شناور

      چهارچوب این قفسها با لوله های قابل انعطاف پلی اتیلتی ساخته میشوند، که به وسیله قلابهای فولادی یا لوله های عمودی محکم میشوند و دارای نرده تکیه گاه میباشند (شکل 8).

      قفس‌ پلی‌ اتیلنی‌ پرورش‌ ماهی
      شکل‌‌ 8: قفس‌ پلی‌ اتیلنی‌ پرورش‌ ماهی

      سوارکردن قطعات در محل با جوش دادن لوله های پلیاتیلن و به وسیله ماشین های جوشکاری حرارتی صورت میگیرد. کل مزرعه قفس در عمق 6 – 4 متر (بستگی به حداکثر طول موج دارد) به صورت شبکه طناب به هم متصل میشوند.

      حلقه مدور پلی اتیلنی شناور عامل اصلی نگهدارنده تورهای پرورش ماهی است. این نوع قفس به نسبت سایر قفسها قیمت مناسبتری دارد و دارای ساختار ساده ای است به طوری که در سطح آب از دو تا سه ردیف لوله پلی اتیلنی فشار قوی دایرهای شکل و در زیر سطح همانند شکل زیر از طناب، زنجیر، صفحات تقسیم، شکل، لنگر و تورهای نایلونی تشکیل شده است.

      در دریای باز و در عمقهای 40 – 20 متری قابلیت نصب دارد. از نقاط ضعف آن میتوان به کاهش حجم تور (منقبض شدن) در سرعت جریان آب 0/5 متر در ثانیه (یک گره دریایی) و ادامه آن تا 60 درصد کاهش حجم در سرعت جریان آب یک متر در ثانیه (دو گره دریایی) نام برد.

    3. قفسهای پلی اتیلنی غوطه ور

      این نوع قفس با الهام از انرژی امواج دریا طراحی شده است (شکل 9).

      قفس‌ پلی‌ اتیلنی‌ غوطه‌ ور
      شکل‌‌ 9: قفس‌ پلی‌ اتیلنی‌ غوطه‌ ور

      با افزایش عمق، به طور مداوم انرژی امواج کم میشود به طوری که آب دریا در عمق برابر نصف طول موج، برای ماهی آرام و بدون استرس است. لنگرهای قفس به صورت عمودی درست زیر قفس قرار میگیرند.

      در شرایط طوفانی قفس در جهت جریانهای دریایی عمل میکند ،اما با حرکات مداوم امواج تقریبا مشابه جلبکهای دریایی حرکت می کند و بنابراین با عدم مقاومت در مقابل امواج، فشار وارده بر تمامی قسمت های قفس کم میشود.

      در هوای طوفانی وقتی که سطح دریا با حرکت قابل توجه امواج روبرو میشود، قفسها در جهت امواج حرکت میکنند و به عمق میروند به طوری که ماهیان پرورشی در لایه های آرام و عمیقتر دریا با این قفس پناه میگیرند. قفسها به ترتیب در ردیف های دوتایی با فضای وسیعی در مرکز مزرعه دریایی چیده میشوند.

      با این نوع استقرار، امکان دسترسی آسان به تمامی قفس ها فراهم و تبادل فراوان آب دریا تضمین میشود. عمق نصب به علت کاربرد سیستم مهار عمودی تأثیری در موقعیت قفسها ندارد و توصیه میشود مزارع پرورش ماهی در مکان هایی از دریای باز قرار گیرند که دارای حداقل 30 متر عمق هستند.

      سطح اشغال شده در قفس های پایه کششی و تجهیزات آنها، نسبت به سایر قفس ها بطور قابل توجهی کمتر است.

    4. قفسهای کروی نیمه غوطه ور و غوطه ور

      این قفس محصول سال 2009 است و در سه مدل طراحی و ساخته شده است که در حجم های 212، 3700 و 7820 متر مکعب وجود دارد. جنس آن از پلی اتیلن و FRP است و قابلیت نصب در عمق 60 متری را داراست (شکل 10).

      قفس‌ کروی‌ نیمه‌ غوطه‌ ور
      شکل‌‌ 10: قفس‌ کروی‌ نیمه‌ غوطه‌ ور

      این نوع قفس از مقاومترین سازه های دریایی بهشمار میرود، بهطوریکه در مقابل امواج 18 متری مقاومت میکند و با شبکه مهار ویژه خود قابلیت چرخش و انعطاف فوق العاده ای از خود نشان میدهد. قیمت بالای قفس را میتوان از معایب آن نام برد.

    5. قفس نیمه غوطه ور بشقابی شکل

      در مناطق دور از ساحل با قابلیت مقاومت در برابر سرعت جریان دریایی بالا (دوگره دریایی) تحت عنوان ایستگاه دریایی به کار میروند. دارای شبکه مهار سه نقطه ای است و طراحی آن به گونه ای است که در برابر جریانهای دریایی کاهش در حجم تور نداشته و قابلیت غوطه ور شدن نیمی از آن وجود دارد .

      شکل آن تقریبا شبیه به دو مخروط که از قایٔده به هم چسبیده باشند، است (شکل 11). تعویض تورها و برداشت ماهی به صورت مکانیزه انجام میشود و بسیار مناسب برای شرایط طوفانی است.

      قفس‌ نیمه‌ غوط‌ه ور‌ بشقابی
      شکل‌‌ 11: قفس‌ نیمه‌ غوط‌ه ور‌ بشقابی
  • قفسهای متناسب با شرایط مناطق مختلف کشور

    1. قفسهای مناسب دریای عمان و خزر

      با توجه به شرایط محیطی و وجود امواج بلند در این مناطق (دما و ارتفاع موج)، نوع قفس متفاوت است. قفس گرد پلی اتیلنی شناور با قابلیت غوطه وری، قفس پایه کششی (TLC) و کروی غوطه ور مناسبترین نوع برای مقابله با جریانهای دریایی و امواج بلند است.

      حجم این قفس از 1800 تا 3600 متر مکعب متغیر است. قفس پلی اتیلنی غوطه ور به علت افزایش دمای آب در لایه های سطحی دریای خزر در فصل تابستان و ضرورت انتقال ماهیان به لایه حرارتی با دمای مناسب (عمق 20 – 16 متر و درجه حرارت 18 – 16 درجه سانتیگراد) اصولا برای پرورش ماهی آزاد وقزل آلا طراحی شده است.

      گونه های متفاوت، محیطهای متفاوت را ترجیح میدهند و در نتیجه برای پرورش آنها، سازه های متفاوتی باید مورد استفاده قرار گیرند. مثلا برای پرورش گونه هایی مانند فیل ماهی به علت شرایط خاص آن باید از قفسهای پلی اتیلنی شناور استفاده کرد. به علت داشتن دهان زیرین، از نظر شرایط تغذیهای اغلب تغذیه از کف را ترجیح می دهند بنابراین داشتن سینی غذایی ضروری است (شکل 12)

      دهان‌ زیرین‌ در‌ فیل‌ ماهی
      شکل‌‌ 12: دهان‌ زیرین‌ در‌ فیل‌ ماهی

      توجه به ساخت قفس های متناسب با نیازهای زیستی هر یک از گونه هایی که زیستگاهی خاص را ترجیح میدهند، بسیار مهم است و در زمانی که قفسها برای گونه های جدید طراحی میشوند، باید به این نکته توجه شود.

    2. قفس های مناسب برای آبهای خلیج فارس

      این قفس ها از جنس پلی اتیلن با حجم 1300 تا 1600 متر مکعب و بهصورت استوانهای و کاملا مهار شده از طرفین، دارای دو تا سه ردیف لوله برای افزایش قدرت شناوری هستند و قابلیت استقرار در فواصل نزدیک و دور از ساحل را دارند (شکل 13).

      قفس های‌ پلی‌ اتیلنی
      شکل‌‌ 13:‌ قفس های‌ پلی‌ اتیلنی

چند نکته مهم برای پرورش ماهی در قفس

  • آگاهی از کیفیت آب در طول دوره پرورش :
    مهمترین پارامترهای آب، اکسیژن محلول و دماست. دما باید به طور روزانه در اول صبح، وسط روز و اوایل شب، اندازه گیری و در جدول مشخصی ثبت شود. اندازه گیری سایر پارامترها از قبیل عمق شفافیت، PH و نیتروژن نیز الزامی است.
  • آگاهی از میزان رشد ماهی های قفس:
    در فواصل منظم از ماهی ها نمونه گیری و وزن و طول آنها تعیین شود.
  • آگاهی از سلامتی ماهیان پرورشی و پرورش دهندگان:
    هرگونه تغییر در ظاهر، پوست، چشم، باله ها و دم در طول دوره پرورش میتواند علامت بیماری باشد. جمع آوری ماهیهای مرده در قفس از سرایت بیماری جلوگیری میکند. جهت جلوگیری از شیوع بیماریهای مسری، پرورش دهندگان باید نکات بهداشتی را رعایت نمایند.
  • تعمیر و نگهداری قفس:
    قفس در اثر طوفان، جانوران شکارچی، اشیای شناور روی آب، کشتیرانی و دزدان، فرسوده و خراب میشود. قفس باید برای استفاده مجدد در فصول بعدی پرورش، تعمیر شود. پارگیهای کوچک توری قفس با نخ های ابریشمی در محل ترمیم شود، اگر صدمه دیدگی زیاد است باید کیسه تور تعویض یا در ساحل تعمیر شود.
     
    برای جلوگیری از گرفتگی چشمه ها و تعویض سریع تر آب در قفس، بهتر است همراه با افزایش وزن ماهی ها، به ویژه در محیطهای دریایی، کیسه های توری را با توری چشمه بزرگ تر تعویض کرد.
     
    قفس باید به راحتی قابل دسترس و دارای یک راه ورودی جهت عملیات غذادهی روزانه، مراقبت و تمیز کردن باشد. وجود یک اسکله برای رفت و آمد بر روی قفسها لازم است. اسکله ای با عرض یک متر میتواند 3 قفس ماهی را پشتیبانی کند. یک قفس در یک سوی اسکله و دیگری در ناحیه انتهایی اسکله واقع شود.

User Rating: Be the first one !
به این مطلب امتیاز دهید:
2 رای5/5
گرد آورنده
ای توجیهی
برچسب ها
دانلود رایگان طرح توجیهی

نوشته های مشابه

پرسش و پاسخ تکمیلی

avatar
  دنبال کردن این پرسش و پاسخ  
اطلاع از
دکمه بازگشت به بالا
0
بستن
بستن