سفارش طرح توجیهی
ایده هاایده های دام و طیور

بررسی و مقایسه نژادهای بز شیری پرتولید (سانن، آلپاین و مورسیا)

مقدمه

پرورش بز از دیرباز یکی از مشاغل عمده دامداران بوده است و با توجه به نیاز روزافزون جامعه به منابع غذایی ارزشمند، پرورش این حیوان روز به روز اهمیت بیش تری پیدا می کند. لازمه تداوم و پیشرفت در پرورش این دام با توجه به مشکلات انبوهی که بر سر راه تولید کنندگان قرار دارد، افزایش تولید و افزایش بهره وری از طریق اقدامات اصلاح نژادی و مدیریتی است. یکی از این اقدامات، می تواند جایگزینی و استفاده از بزهای پر تولید همچون سانن، آلپاین و مورسیا در گله های بومی باشد.

با توجه به ویژگی های ژنتیکی و تطابق مناسب این بزها با شرایط آب و هوایی کشور می توان انتظار داشت که سطح تولید و سود اقتصادی دامداران در برنامه های میان مدت و بلندمدت افزایش یابد.

با ترویج و تکثیر بزهای شیری پرتولید نه تنها می توان تعداد درخور توجهی از دامهای سبک موجود را حذف کرد و از فشار نابود کننده آن ها بر مراتع ضعیف کشور کاست، بلکه با اتکا بر توان تولیدی بالای آن ها می توان ضمن توسعه سیستم های متمرکز و نیمه متمرکز پرورش بز با استفاده از منابع تجاری علوفه، امکان خروج تدریجی دام های سبک از جنگل ها و مراتع را فراهم کرد.

اهمیت نگهداری بز

سؤال این است که وقتی گاوها شیر بیش تری نسبت به بز تولید می کنند و بز سهم بسیار ناچیزی از تولید شیر را دارد، چرا بز نگهداری می شود؟ پاسخ این پرسش را می توان با توجه به محاسن متعددی که برای پرورش بز پر تولید بیان شده است، پیدا کرد:

  1. قدرت سازگاری و تطابق بز با شرایط گرم و خشک بهتر از گوسفند و گاو است. قریب به ۸۰ درصد بزهای دنیا در نواحی خشک حاره ای و نیمه حاره ای که پرورش دام های دیگر با موفقیت چندانی همراه نیست، وجود دارند.
  2. در حرفه پرورش بز مانند گاو نیاز به تجهیزات مدرن و گران قیمت نیست.
  3. بزها زودتر از گاو به مرحله تولید شیر می رسند. به این صورت که معمولا وقتی یک بزغاله به وزنی در حدود ۳۵ کیلوگرم می رسد، می تواند بارور شود. چنانچه بزها خوب تغذیه شوند، در سن ۱۰ تا ۱۲ ماهگی به این وزن می رسند. دوره آبستنی بز هم حدود پنج ماه است. بنابراین بزها در سنی حدود ۱۵ تا ۱۷ ماهگی می توانند شروع به تولید شیر کنند و تا حدود ۱۰ ماه نیز به تولید شیر ادامه می دهند.
  4. شیر بز در مقایسه با شیر دام های دیگر زودتر هضم می شود. درصد چربی و پروتئین شیر بز به شیر انسان نزدیک تر است. در شیر بز گلبول های چربی به صورت ذرات ریز هستند و اسیدهای چرب آن عمدتا زنجیر کوتاه هستند و این امر باعث می شود قابلیت هضم آن بهتر شود.
  5. بزها در برابر بیماری ها مقاوم تر هستند. چنین مزیتی برای استفاده از شیر آن ها حائز اهمیت است. شیر گاو فاقد چنین خصوصیتی است و می تواند تهدیدی مهم در مناطق آلوده برای انسان باشد.
  6. بزهای شیری به خصوص بزهای اصلاح شده (از جمله نژاد شیری سانن در مقایسه با گاو از مقدار معینی ماده خوراکی، می توانند شیر بیش تری تولید کنند.
  7. بزها مقاومت بیش تری در مقابل کم آبی دارند. مقاومت بز به کم آبی پس از شتر در رتبه دوم قرار دارد. این مقاومت که ناشی از سازگاری های فیزیولوژیکی است، در مناطقی چون ایران که با محدودیت منابع آبی به ویژه در سطح مراتع روبه روست، خصوصیت برجسته ای است.
  8. مطلب مرتبط : معرفی دام سبک و سنگین متناسب با هر اقلیم

اما معایبی نیز در پرورش بزها وجود دارد که می توان موارد زیر را نام برد:

  1. چون بزها چالاک و پر جنب و جوش هستند، نگهداری آن ها نیز مستلزم صرف نیروی کارگری بیش تری است.
  2. این دام ها به بیماری هایی چون سرما و ذات الریه بسیار حساس اند و نگهداری آن ها در مناطق سردسیر با مشکلات خاصی همراه است.
  3. طعم و بوی شیر بز یا خوش خوراکی آن چندان مناسب نیست. این عیب را می توان با رعایت اصول بهداشتی و تغذیه مناسب تا حد زیادی برطرف کرد. روش های صنعتی فراوانی نیز ممکن است برای حذف این طعم و بهبود کیفیت شیر آن استفاده شود.
    همچنین شایان ذکر است که ویژگی های منحصر به فرد چربی شیر بز (قابلیت هضم بالا و اسیدهای چرب کوتاه زنجیر) و توانایی تغییر ترکیب چربی شیر این حیوان با دست کاری های جیره ای از مهم ترین نکات درخور توجه در خصوص شیر بز است.
    این شیر در کشورهای اروپایی از جمله فرانسه و اسپانیا طرفداران خاص خود را دارد، به طوری که شیر بز در این کشورها با بسته بندی خاص و قیمتی بیش تر از شیر گاو به فروش می رسد.
  4. همچنین گفته می شود بزها باعث تخریب مرتع می شوند. چنین اتفاقی در حقیقت ناشی از مدیریت غلط و نبود تعادل بین دام و مرتع است.
    این وضعیت در شرایطی که ظرفیت دام بیش از مرتع باشد، به دلیل هوش بیش تر و چالاکی زیاد بز می تواند بروز کند، اما این عکس العمل در مورد هر دامی می تواند صادق باشد. نبود تعادل در اکوسیستم باعث نابودی برخی از گونه ها یا قسمت های مهمی از آن می شود.
    به بیان بهتر در شرایط به هم خوردن تعادل اکوسیستم، هر دامی می تواند مخرب باشد و دامنه تخریب به سمت نابودی خود آن حیوان نیز پیش برود و حتی انسان هم از این قاعده مستثنا نیست.

نژادهای مشهور بز شیری جهان

نژادهای متعدد بز با کیفیت های متفاوت در دنیا وجود دارند. بزهای یک نژاد تا حد زیادی متفاوت اند. بسیاری از این تفاوت ها بین نژادها یا داخل نژادی از والدین به انتاج آن ها منتقل می شوند. بنابراین انتخاب دقیق بزهایی که به عنوان والدین گله به کار می روند، می تواند به بهبود کلی در یک گله منجر شود. این شیوه یکی از مهم ترین روش هایی است که پرورش دهندگان بز می توانند تولیداتشان را افزایش دهند.

مطلب مرتبط : سرمایه‌گذاری در پرورش دام سبک و تولید شیر

نژادهای مختلف بزها در جهان با کاربردهای مختلف وجود دارند که از بعضی از آن ها به طور وسیعی برای اصلاح نژاد بزهای بومی در اقصا نقاط جهان استفاده می شود. مهم ترین نژاد های بز شیری دنیا عبارت اند از: بز سانن، آنگلونوبیان، توگنبورگ، آلپاین، مورسیا، بارباری و جامونا پاری.

بز سانن

تاریخچه و منشأ پیدایش

زیستگاه اولیه این نژاد در منطقه سانن و سمینتال علیا (کانتن برن) است که بعدها از این مناطق به دیگر نقاط سوئیس گسترش یافته است. ولی در میان تمام نژادهای شیری بز در دنیا، نژاد سانن بیش ترین پراکنش را داراست و پرورش آن نتایج عالی داشته است. از ویژگی های برجسته این نژاد، سازگاری بالا با رژیم های خوراکی گوناگون و اقلیم های متفاوت از جمله مناطق کوهستانی و دشت است. نژاد سانن معتبر ترین و پرطرفدارترین بز در جهان است.

مشخصات ظاهری

بزهای سانن از نظر بدنی وضعیت مناسبی را دارا هستند و قابلیت بالایی در تولید شیر دارند. سطح بدن این بزها پوشیده از موهای کوتاه ابریشم مانند است و بدن به طور
یکنواخت سفید است. سینه عمیق، پهن و کشیده به این نژاد «ظرفیت سینه ای» عظیمی بخشیده است. شانه های پهن همراه با اتصالات خوب از دیگر برتری های آناتومیک بزهای سانن است. به طور کلی آن ها شاخ ندارند. گردن آن ها دراز است.

پاهای قدرتمند و در عین حال ظریف، شیوه راه رفتن این حیوان را دلپذیر کرده است (شکل ۱). اتصالات پستانی بسیار مناسب است و در بخش بالای پستان پهن شده است (شکل ۲). نرها (شکل 3) و در مواقعی ماده ها دارای ریش هستند. وزن نرها ۷۵ و ماده ها ۵۰ کیلوگرم است. قد بزهای ماده نژاد سانن حدود ۸۷ سانتی متر و قد بزهای نر این نژاد حدود ۷۵ سانتی متر است.

اکثر بزهای سانن سفید هستند. اما گاهی اوقات قهوه ای کم رنگ نیز در بین آنها دیده می شود. بر روی بینی، گوشها و پستان آن ها ممکن است تعدادی نقطه سیاه وجود داشته باشد.

سیستم پستانی بز سانن
شکل 3 – سیستم پستانی بز سانن

خصوصیات رفتاری

بز سانن به عنوان حیوانی زال شناخته می شود که به دلیل سفیدی و روشنی پوست و مو، نسبت به تابش مستقیم نور آفتاب و گرما به شدت آسیب پذیر است. از این رو ایجاد سایه بان و سرپناه برای پرورش مناسب حیوان به ویژه برای بزغاله ها ضروری است. بز سانن حیوانی بسیار باهوش، بچه دوست و پرتوان است. آن ها می توانند خودشان را با شرایط آب وهوایی هر منطقه از جهان مطابقت دهند. بزهای سانن دوست دارند در سایه بمانند و نمی توانند نور شدید آفتاب را تحمل کنند. در شکل های ۴ و ۵ تصاویری از بزهای سانن نشان داده شده است.

خصوصیات تولیدمثلی

  • بزهای سانن سالانه آبستن می شوند
  • دوره آبستنی: ۵ ماه
  • دوره استراحت تا آبستنی بعدی: ۳ ماه
  • دوقلوزایی: عادی (۲۰۰ درصد)
  • چندقلوزایی: در صورت تغذیه مناسب، ۸۰ درصد (شکل ۶).
بزغاله های سانن
شکل ۶- بزغاله های سانن

خصوصیات تولیدی و شیرواری

بز سانن به تولید شیر معروف است و به عنوان بهترین نژاد تولید کننده شیر در دنیا شناخته شده است و در میان نژادهای بز به دلیل تولید بالای شیر روزانه و سطح نسبتا پایین میزان چربی شیر با نژاد گاو هلشتاین قابل مقایسه است.

دوره شیردهی آن ۲۹۰ تا ۳۰۵ روز است و روزانه بین ۳ تا ۸ لیتر شیر می دهد. متوسط چربی شیر این نژاد ۳/۲ درصد، پروتئین شیر ۳/۲ درصد و مواد جامد شیر ۱۲/۸ درصد است.

از بین تمام نژاد های بز شیری بیش ترین میزان تولید شیر را دارد. به طور متوسط یک بز سانن ماده روزانه حدود ۳/۵ لیتر شیر تولید می کند. شیر آن ها تقریبا شامل ۳/۲ درصد چربی است، و این شیر برای تهیه انواع لبنیات یا محصولات شیری لبنی بسیار مناسب است. سانن کاراترین نژاد بز شیری در دنیاست شکل ۷).

نه تنها بز سانن در تولید شیر یکه تازی می کند، بلکه دام های بومی حاصل از تلاقی با بز سانن می توانند افزایش شیر چشمگیری داشته باشند (شکل ۸).

نژاد آلپاین (Alpine)

تاریخچه و منشأ پیدایش

آلپاین یکی از مشهورترین نژادهای بز در جهان است که زادگاه آن کشور فرانسه است. بز نژاد آلپاین نیز دارای میزان شیردهی بالاست و نسبت به تغییرات محیطی بسیار مقاوم و سازگار است. این نژاد یکی از بهترین و خوشمزه ترین شیرهای بز در جهان را دار است که برای تولید انواع فراورده های لبنی مورد استفاده قرار می گیرد.

در سال های اخیر نژاد بزهای آلپاین به کشورهای دیگر نیز وارد شده است و باعث به وجود آمدن نژادهای جدیدی از آن شده است که به اختصار آن ها را معرفی می کنیم.

نژاد آلپاین آمریکایی: این بزها از ترکیب دو نژاد آلپاین های فرانسوی و آمریکایی به وجود آمده است. این بزها بزرگ جثه، قوی و بسیار شیرده هستند و به همین دلیل برای پرورش و تجارت بسیار مناسب اند.

نژاد آلپاین انگلیسی: بزهای آلپاین انگلیسی در رنگ های سیاه و سفید هستند شکل ۹). آن ها از نژاد بزهای گریزون سوئیس نشئت گرفته اند. آن ها به دلیل تولید شیر زیاد مشهورند.

بز آلپاین انگلیسی
شکل 9 – بز آلپاین انگلیسی

نژاد آلپاین فرانسه: معمولا به طور ساده تحت عنوان «آلپاین» نام برده می شود. فرانسه منشأ اصلی بزهای آلپاین است. امروزه آن ها در فرانسه با عنوان «آلپاین پلی کروم» یا آلپاین رنگارنگ شناخته می شوند. همانند نژادهای دیگر بزهای آلپاین، بزهای آلپاین فرانسوی بسیار سرسخت، شیرده و مناسب برای پرورش خانگی و صنعتی هستند.

نژاد آلپاین صخره ای: بزهای آلپاین صخره ای نتیجه پیوند بزهای سال ۱۹۰۴ با بزهای وارداتی سال ۱۹۲۲ است که مردم کالیفرنیا آن را صخره ای نامیدند و این نژاد بز را معرفی کردند. این بزها در آن زمان بیش ترین میزان تولید شیر را داشتند و همچنین هنوز هم بیش ترین تولید شیر را دارند. این نژاد پرشیر ترین نژاد بز آلپاین است.

نژاد آلپاین سوئیسی: این نژاد مقاوم، سرسخت و گوشتی و شیری است. بزهای آلپاین سوئیسی از برینزر (منطقه ای در سوئیس) آمده اند. آنها همچنین به نام Oberhasli هم شناخته می شوند. رنگ آن ها قهوه ای تیره مایل به قرمز است و صورت، پشت، شکم و پوزه آن ها به رنگ سیاه است. آن ها همچنین بسیار قوی و سرسخت هستند و بیش تر به دلیل تولید شیر و گوشت معروف هستند. این نژاد به ایران وارد شده و قابل تهیه است شکلهای ۱۰ و ۱۱).

مشخصات ظاهری

بزهای نژاد آلپاین اغلب بدنی پوشیده از موهای کوتاه قهوه ای و گوشهایی کوچک و رو به بالا دارند. این نژاد دارای سینهای پهن و عمیق و لگن پهن است که به محکمی به
پاهای بی نقص این بز متصل شده است. این نژاد شیرده قبل از شیردوشی پستان هایی بزرگ و وسیع دارد که پس از شیردوشی جمع می شوند.

رنگ بز آلپاین قهوه ای، خاکستری تیره یا ابلق است. قد بزهای ماده نژاد آلپاین حدود ۷۷ سانتی متر و قد بزهای نر این نژاد حدود ۸۵ سانتی متر است. بز آلپاین ماده و شیرده وزنی معادل ۵۰ تا ۶۰ کیلوگرم دارد و بز آلپاین نر حدود ۸۰ تا ۱۰۰ کیلوگرم وزن دارد.

خصوصیات رفتاری

بزهای آلپاین، به دلیل زندگی در شرایط کوهستانی مقاوم، چالاک و با قدرت پیاده روی و کوه پیمایی مثال زدنی هستند و می توانند از صخره های شیب دار کوه های بلند بالا بروند و از مراتع آن استفاده کنند. به همین دلیل برخی فکر می کنند چون منشأ نژاد آلپاین از کوهستان های سرد منطقه آلپ است، نمی تواند در مناطق گرمسیر زندگی کند.

اما مشاهده های میدانی نشان داده است که این نژاد علاوه بر شرایط آب وهوایی سرد، قابلیت مناسبی برای زنده ماندن در شرایط گرم و خشک دارد و تقریبا با هر نوع شرایط آب وهوایی سازگار است. این نژاد بیش تر به مناطق کوهستانی و محیط گرمسیری سازگار است. از طرفی مقاومت آن ها در برابر بیماریها و شرایط سخت محیطی مطلوب است.

بر اساس تجربیات به دست آمده در برخی کشورها، حدس زده می شود که این نژاد سازگاری کم تری به آب و هوای مرطوب دارد. از ویژگی های برجسته این نژاد، سازگاری بالا با روش های گوناگون پرورش از جمله سیستم بسته صنعتی است. این نژاد توانایی بالایی در شیردهی دارد و در بین نژادهای شیری قدرت سازگاری مناسبی با محیط دارد.

خصوصیات تولیدمثلی

  • معمولا دوقلوزا هستند.

خصوصیات تولیدی و شیرواری

متوسط تولید شیر بزهای آلپاین در ۳۰۵ روز بیش از ۶۰۰ تا ۷۰۰ لیتر شیر است. از اوایل دهه هفتاد میلادی برنامه های اصلاح نژادی آلپاین برای بهبود کیفیت شیر آغاز شد. جمعیت پایه ۱۵۹ هزار رأسی وارد برنامه های ثبت رکورد شد که ۴۱/۵۰۰ رأس از آن ها به طور مرتب تلقیح مصنوعی می شدند. پیشرفت ژنتیکی حاصل از برنامه های اصلاح نژادی موجب شد تا این نژاد نه تنها در فرانسه بلکه در اقصا نقاط دنیا عملکرد تولیدی و تولیدمثلی بسیار ممتازی را از خود نشان بدهد.

کم تر از ۵۰ سال پیش اصلاح نژادی آلپاین با هدف افزایش شیردهی این بزها از طریق تلقیح مصنوعی آغاز شد. نگهداری از بز آلپاین بسیار آسان است و به شرایط خاصی نیاز ندارد و به همین دلیل پرورش این بز هزینه هنگفتی نیاز ندارد.

نژاد مورسیا (Murcia)

تاریخچه و منشأ پیدایش

نژاد مورسیا گرانادا بومی جنوب شرق اسپانیا (مناطق مورسیا، آلمریا، گرانادا و الى کانته) است. این نژاد از بزهای اسپانیا، به دلیل سهولت در پرورش و تحمل شرایط نامساعد محیطی و تولید شیر مناسب مورد توجه قرار گرفته است. این نژاد چندین دهه است که به کشورهای آرژانتین، برزیل، مکزیک، آفریقای شمالی و ونزوئلا صادر می شود. در حال حاضر تعداد این بزها در جنوب شرقی اسپانیا حدود ۴۰۰ هزار رأس برآورد می شود که حدود ۱۵۰ هزار رأس از آن ها در منطقه مورسیا پراکنده هستند.

تعداد ۱۰۰۰ رأس از این بز در سال ۱۳۹۵ به ایران وارد شد و هم اکنون در شهر قلعه گنج کرمان، روستای چاه شاهی در حال تکثیر هستند (شکل ۱۲).

پرورش بز مورسیا در شهر قلعه گنج استان کرمان روستای چاه شاهی
شکل ۱۲- پرورش بز مورسیا در شهر قلعه گنج استان کرمان روستای چاه شاهی

مشخصات ظاهری

بزهای نژاد مورسیا گرانادا جثه متوسط و دنبه کوتاهی دارند. پوست و موی این بز به رنگ سیاه تا قهوه ای است. بزهای ماده معمولا مویی کوتاه و باریک دارند؛ اما موی بزهای نر بلندتر است. بزهای نر این نژاد دارای شاخ هستند.

اندازه گوشها متوسط و به صورت ایستاده هستند. شیر این نژاد غنی از چربی (حدود ۵/۵ درصد) بوده و بسیار مناسب برای تولید پنیر است و از این نظر شهرت جهانی دارد. بزهای مورسیا بسیار پرکار هستند و برای جفت گیری نیازی به فصل خاصی ندارند (شکل ۱۳). رنگ آنها قهوه ای مایل به قرمز است. سیستم پستانی به خوبی توسعه یافته است (شکل ۱۴). وزن زنده بز ماده حدود ۳۰ تا ۵۰ کیلوگرم و وزن زنده بز نر حدود ۵۰ تا ۶۰ کیلوگرم است.

بز مورسیا
شکل 13 – بز مورسیا
سیستم پستانی بز مورسیا
شکل 14 -سیستم پستانی بز مورسیا

خصوصیات رفتاری

این نژاد اهلی با سرزمین های نیمه بیابانی گرم و خشک جنوب شرقی اسپانیا سازگاری مناسبی پیدا کرده و توانسته است بزرگ ترین تولید کننده در این شرایط آب و هوایی باشد. گله های نژاد مورسیا گرانادا در زمین های سخت چرا می کنند و ضریب تبدیل خوبی دارند. قدرت انطباق پذیری بیش تری با شرایط جغرافیایی دشوار در مقایسه با دیگر گونه های دام پرتولید دارند.

خصوصیات تولیدمثلی

  • نوع آمیزش: غیرفصلی
  • سن بلوغ: ۷ تا ۸ ماهگی
  • نرخ تولیدمثل: ۱۸۰ تا ۲۲۰ درصد
  • چندقلوزا.

خصوصیات تولیدی و شیرواری

بز مورسیا حیوانی دومنظوره است؛ یعنی هم از نظر گوشت و هم تولید شیر مناسب است. این نژاد تقریبا در ۲۸۰ روز دوره شیردهی، ۶۰۰ کیلوگرم شیر با چربی ۵/۳ درصد و پروتئین ۳/۴ درصد تولید می کند و از این نظر از سایر نژادهای نواحی مدیترانه بهتر است. وزن زنده بز ماده حدود ۳۰ تا ۵۰ کیلوگرم و وزن زنده بز نر حدود ۵۰ تا ۶۰ کیلوگرم است. ترکیب شیر بسیار مناسب برای تولید پنیر است.

شرایط پرورش

پرورش بزهای خارجی تفاوت چندانی با بزهای بومی ندارد؛ ولی مدیریت تغذیه، جیره بندی، نظافت و بهداشت محیط خیلی روی تولید اثر دارد.

با توجه به اینکه این دام ها توان بالایی در تولید شیر دارند، امکان نگهداری آنها در شرایط صنعتی (سیستم بسته) علاوه بر سیستم مرتعی وجود دارد. بنابراین، با توجه به خشکسالی های چندساله اخیر، کمبود آب و وضعیت ضعیف مراتع کشور، تولید کنندگان در این بخش لازم است به سمت پرورش این نژادها در سیستم بسته حرکت کنند. این بزها به راحتی سرمای تا ۱۰- درجه را تحمل می کنند. رعایت اصول تغذیه و مدیریت صحیح این نژاد برای دستیابی به حداکثر تولید بسیار با اهمیت است. در صورت مدیریت ضعیف، دستیابی به حداکثر تولید نه تنها در این نژادها بلکه در هیچ نژاد دیگری امکان پذیر نیست.

برخی بر این عقیده اند که با توجه به اینکه منشأ این بزها مناطق کوهستانی و نسبتا سردسیر اروپاست، باید در مناطق سردسیر کشور پرورش یابند. اما مشاهده ها و گزارش های متعدد نشان می دهد که اگر شرایط حداقل محیطی برای پرورش بزهای بومی در یک منطقه فراهم باشد، می توان در آن شرایط این بزها را نیز نگهداری کرد.
وجود رطوبت حداقل ۲۵ درصد و حداکثر ۷۵ درصد برای پرورش بز سانن مطلوب است. در رطوبت های بالاتر هم توان تولید وجود دارد، اما تولید کاهش خواهد یافت.

دمای مناسب برای پرورش بز سانن معمولا بین ۱۲ تا ۲۱ درجه سانتی گراد است. مقدار تولید شیر و سلامت عمومی بزها در دمای بین ۱۷- تا ۲۷ درجه تحت تأثیر قرار نمی گیرد، ولی دمای بیش از ۲۷ درجه یا کم تر از ۲۵- درجه باعث کاهش مصرف خوراک و کاهش تولید شیر آن ها می شود. بنابراین شاید تأمین حرارت در فصل زمستان برای بزها ضروری نباشد، ولی تأمین یک سایبان خنک در شرایط تنش گرمایی در فصل تابستان برای آن ها بسیار حائز اهمیت است (شکل ۱۵) و این مسئله در مورد بزغاله ها مهم تر است.

مطلب مرتبط : پرورش بز سانن یا آلپاین ; کدامیک بهتر است؟

بزغاله ها در فصل زمستان به یک ساختمان نسبتا گرم تر و در تابستان به یک سایه خنک تر از جایگاه دام های بالغ نیاز دارند و در غیر این صورت معمولا به دلیل سرما یا گرمای شدید در روزهای اول پس از تولد تلف می شوند.

بنابراین پرورش بز سانن در مکان هایی از ایران که متوسط دمای هوا در طول سال به ویژه در تابستان بیش تر از ۲۵ تا ۳۰ درجه سانتی گراد است، با مشکل و کاهش تولید مواجه می شود (از مناطق مرکزی به سمت جنوب ایران).

با توجه به اینکه این بزها شیر زیادی تولید می کنند و به چند دوشش در روز نیاز دارند، در نظر گرفتن اتاق شیردوشی و دستگاه شیردوشی متناسب با ظرفیت واحد دامداری ضروری است (شکل ۱۶).

گله بز سانن در بهاربند
شکل ۱۵- گله بز سانن در بهاربند
اتاق شیردوشی بز سانن
شکل ۱۶- اتاق شیردوشی

شرایط تغذیه ای

تغذیه و خوراک یکی از مهم ترین بخش های تشکیل گله و پرورش بز است؛ زیرا حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد کل هزینه ها را به خود اختصاص می دهد. پرورش دهندگان بز باید بتوانند خوراکی با کیفیت، مناسب، به اندازه کافی و در عین حال اقتصادی برای بزهای شیرده فراهم کنند. تأمین اقتصادی و مناسب جیره غذایی بزها تمامی احتیاجات غذایی آن ها را برآورده می کند و از طرفی مانع از هزینه اضافی و ضرر و زیان دامدار می شود. بهتر است پرورش دهندگان برای تأمین خوراک بزها از افراد کارشناس و خبره در این زمینه کمک بگیرند.

ضریب تبدیل خوراک در این نژاد مناسب (حدود ۹۵ درصد) و میانگین مصرف ماده خشک خوراک حدود ۱۰۲۲ کیلوگرم در سال است. البته این مقدار در بین نژادهای بز متفاوت است، به طوری که نژاد آلپاین در مقایسه با نژاد نوبیان خوراک بیش تری مصرف می کند. بزها همانند سایر نشخوار کنندگان، اساسا علف خوار هستند. علوفهها منبع اصلی الیاف جیره غذایی هستند، ولی اغلب قادر به تأمین کامل مواد مغذی مورد نیاز بزهای شیرده پرتولید نیستند.

بسیاری از محققان تأکید می کنند که علوفه های بسیار با کیفیت، قادر است نیازهای غذایی بز را برای تولید روزانه ۲/۵ تا ۳ کیلوگرم شیر تأمین کند. برای تولید بیش از ۳ کیلوگرم شیر در روز، به منظور تأمین نیاز انرژی و بخشی از نیازهای پروتئین، مواد ویتامینی و معدنی، مکمل سازی جیره های بر پایه علوفه با مقادیر صحیح کنسانتره ها ضروری و اجتناب ناپذیر است.

نسبت علوفه به کنسانتره عاملی مهم در زمان متعادل کردن جیره های غذایی است شکل ۱۷). پژوهش ها نشان داده است که ترکیب ۵۰ و ۷۰ درصد کنسانتره نسبت به ۳۰ درصد در جیره بزهای سانن باعث افزایش تولید شیر بدون کاهش چربی شیر می شود. این نتایج نیز می تواند تأکید کننده این موضوع باشد که بزها نسبت به گاوها حساسیت کم تری به پایین بودن الیاف جیره در رابطه با کاهش درصد چربی شیر دارند.

در یک مطالعه بر روی بزهای آلپاین در اواخر دوره شیردهی با دریافت جیره های با مقادیر افزایش یابنده کنسانتره از ۲۰ تا ۶۵ درصد، بالاترین میزان تولید شیر زمانی بود که میزان کنسانتره در جیره ۵۰ درصد بود. از این رو می توان نتیجه گرفت که جیره های غنی از کنسانتره در اواخر دوره شیردهی ممکن است به صورت مثبت قادر به تأثیر گذاری بر تولید شیر نباشد و باعث چاق شدن بیش از حد بزهای شیری و افزایش خطر ناهنجاری های متابولیکی در طول دوره انتقال شوند.

بز سانن در حال تغذیه
شکل ۱۷ – بزها در حال تغذیه

مقایسه نژادها

از نظر تولید شیر بز سانن بیش ترین میزان تولید و از نظر انطباق پذیری بز آلپاین و مورسیا بیش ترین انطباق را دارند. روشن است که با در نظر گرفتن رکوردهای استاندارد نژادی هلشتاین، آلپاین و سانن، کماکان بز مورسیا در رابطه با بهره وری تولید چربی، پروتئین و لاکتوز با تفاوت معنی داری عملکرد بسیار بالاتری دارد.

در جدول ۱ خصوصیات تولیدی و شیرواری نژادهای بز خارجی با بزهای داخلی مقایسه شده است.

جدول ۱- مقایسه تولید و خصوصیات شیرواری بزهای سانن، آلپاین، مورسیا و بزهای بومی ایران
صفات شیرواری سانن آلپاین مورسیا بزهای بومی ایران
میانگین تعداد روزهای شیردهی 313 296 210 ۱۲۰ -۱۸۰
مقدار شیر در هر دوره (لیتر) 996 915 600 ۸۰-۱۵۰
درصد پروتئین شیر ۲۸/۳ ۹/۲ ۴/۳ ۶/۳-۳/۳
درصد چربی شیر ۲/۳ ۳/۳ ۳/۵ ۵/۴-۸/۳

با توجه به خصوصیات و ویژگی نژادهایی مانند آلپاین، سانن و اخیرا مورسیا دامداران زیادی مایل به توسعه این نژادها و جایگزینی آن با سایر بزهای بومی خود شده اند. اگر تمام اقدامات یک دامدار هدفمند و با توجه به نیاز هر منطقه باشد، می توان از این نژادهای پرتولید برای افزایش بازدهی تولید در واحد سطح و ایجاد اشتغال پایدار استفاده کرد.

ضرورت واردات بزهای پرتولید خارجی به کشور

بزهای پرتولید نتیجه پژوهش های متعدد در زمینه اصلاح نژاد در راستای افزایش بهره وری تولید شیر و گوشت هستند. پروژه های عملیاتی در این حوزه بسیار پرهزینه و زمان برند. شرایط فعلی ما به گونه ای است که عملا سرعت رشد نیازها بیش از امکان برآورده ساختن آن ها با اتکای صرف برداشته های ژنتیک دام های بومی هستند.

واردات این منابع ژنتیک در حدی که بتواند مبنایی برای تغییر وضعیت فعلی در جهت ارتقای شاخص های تولید در بخش پرورش دام های سبک ایجاد کند، اجتناب ناپذیر است؛ علاوه بر آنکه دستیابی ارزان به دستاوردهای نوین جهان در این زمینه می تواند ما را ضمن روزآمدشدن، در مسیر آغاز تعریف پروژه های تحقیقاتی ملی قرار دهد.

امتیاز نویسنده به مطلب

امتیاز کاربران: 3.95 ( 1 رای)
سفارش طرح توجیهی
برچسب ها
دانلود رایگان طرح توجیهی

نوشته های مشابه

دنبال کردن این پرسش و پاسخ
اطلاع از
guest
0 Comments
دکمه بازگشت به بالا
0
()
x
0
بستن
بستن