سفارش طرح توجیهی
ایده هاایده های کشاورزی

تولید و فرآوری گیاه دارویی اسطوخودوس

تنش ها (خشکی و شوری) از جمله عوامل محدود کننده عملکرد محصولات در سراسر جهان به شمار می روند. در این میان، ایران نیز با داشتن اقلیمی گرم و خشک، با این مشکل اساسی در بخش کشاورزی روبه روست. بنابراین به منظور استفاده بهینه از این اراضی و منابع خشک و شور، انتخاب گیاهان چندمنظوره با تحمل بالا به تنش شوری و خشکی می تواند یک رویکرد مهم اصلاحی به حساب آید. اسطوخودوس و بابونه آلمانی علاوه بر خواص دارویی، با داشتن ژن متحمل به تنشهای خشکی و شوری، گیاهان زینتی مناسبی برای کشت در فضای سبز هستند.

مشخصات گیاه اسطوخودوس

اسطوخودوس گیاهی است دارویی و زینتی، چندساله و خشبی، همیشه سبز، دارای ساقه چوبی و بوته ای شکل که در زمین های آهکی زیاد دیده میشود.

خواص درمانی اسطوخودوس

اسطوخودوس دارای طبع گرم و خشک است و از فراورده های معطر گیاهی مورد استفاده در طب سنتی ایران است که اثرات آرام بخشی و ضددرد آن مورد تأکید دانشمندان ایران زمین همچون رازی و بوعلی سیناست. همچنین مصرف دو بار در روز جوشانده اندام هوایی خشک شده اسطوخودوس به درمان افسردگی در بیماران کمک می کند. در جدول ۱ خواص درمانی گیاه اسطوخودوس به صورت کامل آمده است.

جدول ۱- خواص درمانی گیاه اسطوخودوس
برطرف کنندگی اسپاسم های ماهیچه ای تقویت حافظه و رفع فراموشی
ضد تشنج تحریک جریان خون
رفع آسم و نزله مقوی معده
تسکین دهنده اعصاب استفاده از رقیق شده اسانس در پانسمان زخم ها و جراحات

مطلب مرتبط : تولید و فرآوری گیاه دارویی بابونه آلمانی

اندام مورد استفاده

اندام های مورد استفاده در اسطوخودوس، گل و برگ است .

33510d34 e18e 40d9 aaae f7232c9b41f1 300x250 - تولید و فرآوری گیاه دارویی اسطوخودوس
گل و برگ گیاه اسطوخودوس
شکل ۱- گل و برگ گیاه اسطوخودوس

روش تکثیر اسطوخودوس

اسطوخودوس از گیاهان سازگار با مناطق خشک و نیمه خشک است. این گیاه در طول رویش به نور فراوان، هوای گرم و رطوبت کم نیاز دارد. از روش های تکثیر آن می توان به قلمه زدن، خوابانیدن کپه ای و کشت بذر اشاره کرد.

فصل پاییز (آذر) یا اوایل بهار (نیمه دوم اسفند) زمان مناسبی برای کشت بذر در خزانه هوای آزاد است و فاصله ردیف های ۳۵ تا ۴۰ سانتی متر برای سطح وسیع خزانه و فاصله ۱۵ تا ۲۰ سانتی متر برای سطح کوچک خزانه مناسب است. برای کشت بذرها در فصل پاییز عمق ۰/۵ تا ۱ سانتی متر و برای کشت در فصل بهار عمق ۱ تا ۱/۵ سانتی متر مناسب است. اواخر شهریور تا اوایل مهر و اوایل بهار سال بعد زمانهای مناسبی برای انتقال نشاها به زمین اصلی است. قبل از انتقال به زمین اصلی، باید از فاصله ۸ تا ۱۰ سانتی متری سطح زمین هرس انجام شود.

انتخاب فاصله ردیف به شرایط اقلیمی و نیز وسایل و تجهیزات مورد استفاده در مراحل کاشت تا برداشت محصول بستگی دارد. به طور کلی، نشاها در زمین اصلی در ردیف هایی به فاصله ۵۰ سانتی متر باید کشت شوند و فاصله دو بوته در هر متر طولی باید ۸۰ تا ۱۰۰ سانتی متر باشد. کشت در سطح کوچکتر، به دلیل استفاده نشدن از ماشین آلات کشاورزی، می تواند متراکم تر باشد (شکل ۲).

شکل 2- بذر و دانهال (نشا) حاصل از بذر اسطوخودوس

در کشورهای اروپایی انواع بذر اصلاح شده این گیاه برای کاشت در دسترس قرار دارند. مقدار بذر لازم برای تهیه خزانه و تولید نشای اسطوخودوس فرانسوی، برای کاشت در یک هکتار زمین، حدود ۵۰ تا ۱۰۰ گرم است (با احتساب اینکه در هر هکتار ۲۵،۰۰۰ گیاه کشت شود و اندازه کشت ها ۵۰ در ۸۰ سانتی متر باشد. برخی از خصوصیات این بذر در جدول 2 آمده است.

جدول 2- برخی خصوصیات بذر اسطوخودوس وزن هزار دانه
وزن هزار دانه 0/9 گرم
قوه رویشی 3 تا 4 سال
تعداد بذر در یک گرم 1،050 عدد
بذر موردنیاز تولید هزار گیاه 1تا2گرم برای خزانه و 200 گرم برای کشت مستقیم
تعداد بذر در کیلوگرم 1،050،000 عدد
زمان جوانه دارشدن 2 هفته
زمان رسیدن به مرحله انتقال 4 ماه

مطلب مرتبط : بررسی گیاهان دارویی متناسب با هر اقلیم

نحوه کاشت اسطوخودوس

مرسوم ترین روش تکثیر اسطوخودوس فرانسوی، استفاده از قلمه ساقه است. در پایان فصل رشد معمولا قلمه هایی به اندازه ۲۰ تا ۳۰ سانتی متر از ساقه های علفی تهیه میشود و تعدادی برگ روی رأس آن باقی گذاشته میشود. این قلمه ها در خزانه، داخل پرلیت یا ماسه یا مخلوطی از هر دو کاشته میشوند و در گلخانه سرد نگهداری میشوند. قلمه ها براحتی ریشه دار میشوند و در بهار به زمین اصلی منتقل میشوند. قلمه های چوبی نیز براحتی ریشه دار میشوند. قلمه های تهیه شده از ساقه های چوبی معمولا نهالهایی پرشاخ و برگ تولید می کنند. قلمه ها در صورت یخبندان و سرمازدگی سیاه میشوند و از بین می روند (شکل 3).

شکل ۳- قلمه اسطوخودوس و ریشه دار کردن آن
شکل ۳- قلمه اسطوخودوس و ریشه دار کردن آن

اوایل شهریور تا اوایل مهر زمان مناسبی برای تکثیر گیاه از طریق قلمههای ساقه ای در خزانه زیر پلاستیک است. اواسط بهار (اردیبهشت) زمان مناسبی برای ریشه دار کردن قلمه ها در خزانه هوای آزاد است. زمان مناسب برای انتقال قلمههای ریشه دار شده به زمین اصلی متفاوت است و به وضعیت ریشه بستگی دارد. بهار (اردیبهشت تا خرداد) یا پاییز سال بعد زمانهای مناسبی برای انتقال قلمههای ریشه دار شده به زمین اصلی است. بوته ها در زمین اصلی در ردیف هایی به فاصله ۵۰ سانتی متر باید کشت شوند و فاصله دو بوته در طول ردیف ۵۰ تا ۸۰ سانتی متر باشد.

این گیاه در تمامی شهرستانهای استان یزد کشت و بهره برداری میشود و حتی امکان کاشت آن در فضای بین درختان میوه نیز وجود دارد، به شرط اینکه به اندازه کافی نور آفتاب دریافت کند.

داشت اسطوخودوس

در سال اول رویش و به منظور تولید شاخه های متعدد، قسمت هوایی گیاهان را به طول ۸ تا ۱۰ سانتی متر هرس می کنند. این عمل با تولید شاخه های متعدد سبب افزایش رشد بوته ها میشود. در سال دوم رویش، عمل هرس اندام هوایی از قسمت ۱۵ تا ۱۸ سانتی متری باید تکرار شود. هرس گیاهان در سال دوم رویش سبب می شود ساقه های گل دهنده از طول یکسانی برخوردار شوند.

از سال سوم به هرس نیازی نیست، زیرا گیاهان به شکل ثابت خود می رسند که نیمکره ای است. از آنجایی که رشد اولیه اسطوخودوس در سال اول بسیار کند است، علف های هرز می توانند بدون رقابت و بسرعت توسعه پیدا کنند؛ بنابراین کنترل علفهای هرز قبل از کاشت و تهیه بستر فاقد علف هرز ضرورت دارد. شبدر سفید یکی از عمده ترین علف های هرز اسطوخودوس (شکل ۴) و از علفهای ریشه ای چندساله است که تا ۱۰ سال در بین این گیاهان رشد می کند و مشکلات زیادی را به وجود می آورد.

مبارزه شیمیایی با علفهای هرز بتنهایی کافی نیست و به موازاتش باید به وجین مکانیکی آنها پرداخت. از آنجایی که اسطوخودوسهای جوان معمولا به بیش تر علف کش ها حساس اند، بهتر است از علف کش هایی استفاده شود که ماده مؤثره شان پرومترین مانند مرکازین است. آفت یا بیماری خاصی روی گونه های مختلف اسطوخودوس مشاهده نشده باشد.

چنانچه گیاهان در طول ردیفها تراکم یکسانی نداشته باشند، نه تنها برداشت مکانیزه گلها را با مشکل مواجه می کند، بلکه محصول برداشت شده نیز کیفیت مناسبی ندارد؛ از این رو، اواخر سال اول رویش زمان مناسبی برای واکاری و جایگزینی بوته های خشک شده است. از دیگر مراقبتهای لازم در دوره رشد این گیاه، برگرداندن خاک بین ردیف ها در گیاهان چند سال کشت شده (هر ۴ تا ۶ سال) برای رفع مشکلات متراکم شدن خاک و بهبود عمل تهویه است.

شبدر سفید، یکی از مهم ترین علف های هرز اسطوخودوس
شکل ۴- شبدر سفید، یکی از مهم ترین علف های هرز اسطوخودوس

مطلب مرتبط : طرح کشت و پرورش گیاه دارویی گل گاوزبان

برداشت اسطوخودوس

گلها از سال دوم از اواخر بهار (اواخر خرداد) ظاهر میشوند و گلدهی تا اواخر تابستان (مرداد) ادامه دارد. در بعضی مناطق، گلهاتاشروع یخبندان در دو نوبت) بر روی گیاه شکفته می شوند. زمان برداشت و مقدار محصول تولیدی بسته به سال بهره وری متفاوت است.

زمان برداشت گل اسطوخودوس پس از شکفتن و قبل از شروع پژمردگی آنهاست و برداشت در صبح ترجیح داده میشود. گل های بازشده از بیشترین مقدار اسانس برخوردارند. از آنجایی که گیاهان معمولا چندین روز در مرحله گلدهی هستند، در سطوح وسیع کشت امکان برداشت آنها در این مدت کوتاه وجود ندارد؛ بنابراین از بدو بازشدن گلها می توان آنها را برداشت کرد.

از هر هکتار مزرعه اسطوخودوس در سال سوم می توان حدود ۳ تن سرشاخه گل دار برداشت کرد. مواد مؤثره گل ها دارای کیفیت مطلوب تری است، اما برداشت گل بسیار هزینه بر و وقت گیر است و گل تولیدی در هکتار نیز کم است. با استفاده از قیچی و اره برقی، سرشاخه گلدار و شاخه های جوان اسطوخودوس را می توان برداشت کرد. در سطوح کم کشت، استفاده از داس و در سطوح وسیع استفاده از ماشین برداشت مخصوص رایج تر است (شکل ۵).

شکل 5- برداشت اسطوخودوس با داس در سطح محدود (راست) و ماشین برداشت در سطح وسیع (چپ)

اگر ساقه های گل دهنده از نیمه قطع شوند، سبب ناهماهنگی در نمو گل ها در سالهای آینده میشوند و برداشت محصول را با مشکلات زیادی مواجه می کند. چنانچه این ساقه ها پایین تر از حد معمول چیده شوند، در کیفیت اسانس تأثیر نامطلوبی دارند. از این رو، ساقه های گل دهنده باید از حد فاصل بین ساقه های برگدار (قسمت فوقانی برگها) و قسمت گل دهنده (ناحیه تحتانی تولید گل) برداشت شوند.

پس از برداشت و خشک کردن

پس از برداشت گل ها، آنها را در کیسه های بزرگ می ریزند و گلها را برای استخراج اسانس بسرعت به مکان مربوط منتقل می کنند. گاهی ممکن است اسطوخودوس به این منظور کشت شود که از گل هایش به جای اسانس و به عنوان دمنوش استفاده شود. در این حالت، پس از برداشت، گل ها را باید در سایه یا با استفاده از خشک کن های الکتریکی در دمای ۴۰ تا ۵۰ درجه سانتی گراد خشک کرد. گل های خشک شده را باید بسته بندی و در مکانی کاملا خشک نگهداری کرد.

برای برداشت بذرها باید گیاهانی سالم، قوی، پرگل و فاقد هرگونه علف هرز انتخاب کرد. میوهها از اوایل تابستان بتدریج می رسند. هنگامی که رنگ بذرها از اواسط تابستان بتدریج قهوهای تیره شد، باید ساقه های گل دار را برداشت و سپس خشک کرد (شکل ۶).

تأخیر در برداشت باعث ریزش بذرها می شود. بعد از برداشت باید آنها را پس از بوجاری و تمیزکردن، بسته بندی کرد و در جای خشک و خنک نگهداری کرد. عملکرد بذر بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ کیلوگرم در هکتار است.

زمان برداشت بذر اسطوخودوس
شکل ۶- زمان برداشت بذر

توجیه اقتصادی کاشت اسطوخودوس

مقدار عملکرد گل به نوع گیاه و شرایط اقلیمی محل رویش گیاه بستگی دارد. عملکرد گل تازه در سال های مختلف رویش به شرح زیر است، با این توضیح که معمولا از هر ۸ کیلوگرم گل تازه، ۱ کیلوگرم گل خشک به دست می آید.

  • سال اول رویش: ۰/۴ تا ۰/۷ تن در هکتار
  • سال دوم: ۱/۵ تا ۲ تن در هکتار
  • سال سوم: ۳ تا ۳/۵ تن در هکتار
  • سال چهارم به بعد: ۳/۵ تا ۴ تن در هکتار

در جدول 3 هزینه های تولید گیاه دارویی اسطوخودوس آمده است.

جدول 3- هزینه های تولید گیاه دارویی اسطوخودوس اقلام
اقلام هزینه (به تومان) میزان استفاده (در هکتار)
نشا برای کشت هر نشا 250 تومان 25 هزار عدد
کود دامی پوسیده 2،000،000 20 تن
کود شیمیایی 170،000 70 کیلوگرم اکسید فسفر و 100 کیلوگرم اکسید پتاس
آماده سازی زمین 2،000،000 شخم، دیسک، تسطیح و…
هزینه های داشت و برداشت 4،000،000 آبیاری، هرس، برداشت و خشک کردن
کل هزینه ها در سال اول 14،420،000 تومان

چنانچه میزان تولید گل خشک در سال اول را ۰/۴ تا ۰/۷ تن در هکتار در نظر بگیریم، باتوجه به قیمت هر کیلوگرم اسطوخودوس خشک ۴۰هزار تومان، درامدی معادل ۱۶،۰۰۰،۰۰۰ تا ۲۸،۰۰۰،۰۰۰ تومان خواهیم داشت که بر اساس جدول هزینه هاسود خالص در سال اول معادل ۱،۵۸۰،۰۰۰ تا ۱۳،۵۸۰،۰۰۰ تومان خواهد بود.

البته در سالهای دوم به بعد، فقط هزینه های داشت و برداشت وجود دارد و از طرفی میزان تولید نیز افزایش پیدا می کند؛ بنابراین سود خالص افزایش چشمگیری خواهد داشت، به گونه ای که در سال چهارم با برداشت ۳/۵ تا ۴ تن در هکتار، سود خالصی معادل ۱۳۶،۰۰۰،۰۰۰ تا ۱۵۶،۰۰۰،۰۰۰ تومان در هکتار عاید خواهد شد.

مطلب مرتبط : طرح تولید چای کیسه ای با منشاء گیاهان دارویی

امتیاز نویسنده

امتیاز کاربران: 1.4 ( 1 رای)
سفارش طرح توجیهی
گرد آورنده
ای توجیهی
دانلود رایگان طرح توجیهی

نوشته های مشابه

دنبال کردن این پرسش و پاسخ
اطلاع از
guest
0 Comments
دکمه بازگشت به بالا
Call Now Buttonتماس صرفا جهت سفارش طرح توجیهی
0
()
x