سفارش طرح توجیهی
ایده هاایده های کشاورزی

کاشت چای ترش حتی در شرایط نامساعد محیطی

چای ترش، با نام علمی ،Hibiscus sabdariffa از خانواده ختمی و بومی قاره آفریقاست و در تمام مناطق استوایی و گرم کشت می شود. این گیاه بومی ایران نیست و به نامهای چای مکی، چای قرمز و چای ترش شناخته میشود. چای ترش گیاهی جدید و دومنظوره است که برای استفاده خوراکی (دارویی) و استفاده از الیاف و چوب آن کشت و زرع می شود.

معرفی چای ترش

کشورهای تولید کننده چای ترش

در سودان چای ترش به‌عنوان یک گیاه نقدی و منبع مهم درامد برای کشاورزان خرده‌ پا محسوب می‌شود که به‌صورت سنتی کشت‌و‌کار می‌شود. چین و تایلند نیز از تولیدکنندگان عمده هستند و بازار فروش چشمگیری در جهان دارند.

محققان تایلندی در خصوص عملکرد این محصول با کیفیت برتر، تحقیقات و سرمایه گذاری‌های زیادی انجام داده‌اند، در حالی‌که محصول چین، به‌دلیل کیفیت پایین، کم‌تر قابل اعتماد و معتبر است. بهترین چای ترش به لحاظ کیفی در جهان در کشور سودان تولید می‌شود اما به‌دلیل امکانات کم و فراوری ضعیف، عملکرد پایینی دارد.

کشورهای مکزیک، مصر، سنگال، تانزانیا، مالی و جامائیکا نیز تولید کننده‌های مهم چای ترش هستند، اما تولیدات آن‌ها بیش‌تر برای مصارف داخلی کشور است. در حال حاضر کشور سودان تولیدکننده مهمی در زمینه چای ترش محسوب می‌شود و در سال‌های خشکسالی کشاورزان آن مناطق ترجیح می‌دهند به‌جای کشت غات و حبوبات به‌دلیل رشد خوب و مقاومت در برابر شرایط نامساعد محیطی چای ترش را کشت کنند..

چای ترش گیاهی بسیار تطبیق‌پذیر در همه‌ی کشورهای گرم است، آن را می‌توان تقریبا مانند هند، شبه جزیره عربستان، مالزی، اندونزی، تایلند، فیلیپین، ویتنام، سودان، مصر و مکزیک مشاهده کرد.

کشورهای تولید کننده چای ترش

نواحی و سطح کشت چای ترش در ایران

گیاه چای ترش بومی ایران نیست و در ایران تنها در استان سیستان‌وبلوچستان کشت میشود. اما با شناخت بیش‌تر گیاه و کاربردهای آن کشت در مناطق دیگر کشور از جمله استان فارس و جنوب استان گسترش یافت. بر اساس آمار موجود، سطح زیرکشت گیاه چای ترش در این استان به بیش از 300 هکتار می‌رسد .

مطلب مرتبط : 10 درخت میوه که مقاوم به کم آبی و خشکی هستند.

در ایران کشت چای ترش در استان سیستان و بلوچستان در شهرهای ایرانشهر، نیکشهر، خاش و دلگان به صورت بهاره کشت و کار می شود. سطح زیرکشت این گیاه در سال 1385 طبق آمارنامه کشاورزی در ایران 84 هکتار گزارش شده بود. در سال 1395 بیش‌ترین سطح زیرکشت مربوط به استان سیستان‌وبلوچستان با سطح زیرکشت 370 هکتار و تولید ساالنه 290 تن است.

سیستان و بلوچستان بزرگترین تولید کننده چای ترش در ایران

موارد مصرف چای ترش

از چای ترش به عنوان یک نوشیدنی قرمزرنگ در مکزیک استفاده میشود. این گیاه حاوی اسید سیتریک و برخی نمک هاست و به عنوان دیورتیک (داروی ادرارآور) عمل می کند. کاسبرگ این گیاه در سوئیس به نام کرکده (نامی تقریبأ عربی) شناخته می شود.

از کاسبرگ این گیاه در تهیه مرباء ژله، سس و نوشیدنی استفاده میشود. در جزایر هندشرقی و برخی مناطق استوایی از کاسبرگهای گوشتی و تازه این گیاه برای تهیه نوشیدنی، ژله، شربت، ژلاتین، نوشابه، پودینگ و کیک استفاده می شود.

 محصولات چای ترش، شامل چای و نوشیدنی سرد

چای ترش خشک شده برای ژله، مارمالاد، یخ، بستنی، شربت، کره، کیک، سس، نان مربایی و دسر استفاده میشود . همچنین از رنگ کاسبرگها برای رنگ آمیزی، عطر و طعم نوشابه و سایر رنگ های مجاز خوراکی استفاده می شود.

مطلب مرتبط : طرح تولید مربا و مارمالاد از محصولات سردرختی

برگها و ساقه های نازک و لطیف این گیاه به عنوان سالاد، غذای گیاهی و ادویه استفاده میشوند. دانه های این گیاه به عنوان داروی مقوی غرایز جنسی جایگزینی برای قهوه هستند. چای ترش در برزیل به عنوان گیاه زینتی در منازل مسکونی نیز کشت می‌شود .

برگ، کاسبرگ و دانه چای ترش در تغذیه انسان و دام کاربرد دارد، همچنین فیبر آن منبع مهمی در صنعت نساجی و تولید کاغذ است.

مربا و بستی تولید شده از کاسبرگ چای ترش

اکولوژی چای ترش

چای ترش گیاهی یک یا دوساله، درختچه ای و با ساقه هایی قرمزرنگ است. این گیاه می تواند تا ارتفاع ۳ متر رشد کند و ساقهای سبز یا قرمزرنگ، کاسبرگی به رنگ قرمز یا زرد کمرنگ دارد که خوراکی است.

حدود سه تا چهار ماه طول می کشد تا این گیاه قبل از برداشت گل هایش به مرحله بلوغ برسد. چای ترش مناسب مناطقی با آب وهوای گرمسیری و بارش متوازن از ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ میلی متر در سال و با ارتفاع حدود ۶۰۰ متر از سطح دریاست. این گیاه به آب وهوای گرم تر و مرطوب تر و با دمای شبانه ی بالاتر از ۲۱ درجه سانتی گراد سازگار است و در برابر سرما و مه بسیار آسیب پذیر است. در زیر تصویر مزرعه چای ترش آمده است.

مزرعه چای ترش

این گیاه طی ماه های اول رشد برای جلوگیری از گلدهی زودرس به ۱۳ ساعت نور خورشید نیاز دارد. گیاه چای ترش به خاکی نفوذپذیر و ترجیحا لوم شنی شکننده با گیاخاک نیاز دارند، اما می تواند خود را با خاکهای مختلف وفق دهد. این گیاه می تواند در برابر سیلاب و بادهای شدید مقاومت کند، اما توانایی تحمل سایه را ندارد و بهتر است در ابتدای مراحل رشدی عاری از علف هرز نگه داشته شود.

برای برداشت کاسبرگهای غوزه ها، از حدود سه هفته بعد از شروع گلدهی، اولین غوزه ها آماده چیدن هستند. غوزه متشکل از کاسبرگهای بزرگ و قرمز کم رنگ در اطراف غلاف کوچک بذرهاست. غوزه ها را میتوان براحتی از هم جدا کرد. برای برداشت فیبر، از زمان کاشت تا برداشت حدود سه تا چهار ماه نیاز است.

کیفیت الیاف اگر درست در زمان گلدهی برداشت شوند، بسیار بهتر است. در ذیل تصاویر مربوط به بوته چای ترش در مرحله غوزه دهی و سرشاخه های غوزه دار چای ترش آمده است.

دما مناسب کاشت چای ترش

بهترین نواحی کشت مناطقی هستند که حداقل دارای حرارت ۱۵ درجه سانتی گراد در اول فصل رشد باشند. در ماه های اولیه رشد حرارت نباید از ۲۱ درجه سانتی گراد کمتر شود. دمای مطلوب برای رشد ۱۶ تا ۳۲ درجه سانتی گراد است. این گیاه به یخبندان بسیار حساس است.

در نواحی گرمسیری و نیمه گرمسیری تا ارتفاع ۹۰۰ متر از سطح دریا بیشترین رشد را دارد. گیاه چای ترش به دمای متوسط ۱۵ درجه سانتی گراد در زمستان و ۲۸ درجه سانتی گراد در تابستان نیاز دارد.

محدوده دمایی مناسب برای جوانه زنی بذر بین ۱۲ تا ۲۵ و دمای مطلوب برای جوانه زنی بذر بین ۱۵ تا ۲۰ درجه سانتی گراد است.

مطلب مرتبط : معرفی 11 درخت میوه مناسب برای مناطق سردسیر

فتوپریود چای ترش

چای ترش گیاهی سه کربنه (C۳) است و برای اینکه رشد خوبی داشته باشد، در طول ۴ تا ۵ ماه اول رشد به طول روز بلندتر از ۱۳ ساعت نیاز دارد تا از گلدهی زودرس آن جلوگیری شود.

این گیاه را باید در مناطق با نور کافی کشت کرد و از کشتوکار آن در مکان های سایه خودداری شود. برای تعیین تاریخ کاشت ملاحظه شرایط طول روز در مقایسه با نیاز رطوبتی از حساسیت بیشتری برخوردارست. در شرایط آب وهوایی مناسب با کاهش طول روز به ۱۱ ساعت گلدهی آن آغاز میشود.

گلدهی چای ترش
گلدهی چای ترش

رطوبت مورد نیاز چای ترش

در ماه های اول رشد، ماهیانه به ۱۲۵ تا ۲۵۰ میلیمتر آب نیاز دارد و نیاز آبی آن در طی فصل رشد حدود ۱۸۲۰ میلی متر است. دوره های خشکی را تحمل می کند. دوره های خشکی در ماههای آخر رشد برای رسیدگی آن مطلوب است. بارندگی یا رطوبت زیاد در طول زمان برداشت و خشک شدن محصول باعث کاهش تولید و کیفیت آن می شود.

در مناطقی که بارندگی کافی نباشد، آب مورد نیاز باید از طریق آبیاری تأمین شود. میزان بارندگی سالیانه مناسب برای رشد بین ۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ میلی متر است. بعضی از ارقام، محصول رضایت بخشی را در نواحی گرم و مرطوب میدهند، اگرچه اغلب آنها اندکی به خشکی مقاوم اند. بهتر است میزان رطوبت نسبی هوا در طول دوره رشد بین ۷۵ تا ۸۵ درصد باشد.

خاک مناسب کاشت چای ترش

این گیاه در تمام خاکهای دارای بافت سبک (شنی)، متوسط (لومی) و سنگین (رسی)، به شرط زهکشی مناسب، خوب رشد می کند. از نظر pH نیز قادر است خاکهای اسیدی، خنثی و قلیایی را تحمل کند. بنابراین در pH بین ۴/۵ تا ۸/۵ رشد می کند.

pH مطلوب برای رشد آن بین ۵/ ۵ تا ۷/۵ است. چای ترش شرایط آب ماندگی را تحمل نمی کند و در شرایط آب ماندگی دچار پوسیدگی های قارچی می شود. خاکهای فقیر را بخوبی تحمل می کند. در خاکهای لومیشنی با هوموس مناسب بخوبی رشد می کند. خاکهای حاصلخیز و نفوذپذیر با زه کشی مناسب برای کشت آن بسیار مناسب است.

نحوه کاشت چای ترش

چای ترش معمولا به وسیله بذر تکثیر می شود. چون گیاهی با ریشه های عمیق است، در تهیه بستر بذر، شخم عمیق تا عمق ۲۰ سانتی متر توصیه میشود. کشت به صورت مستقیم در اردیبهشت با فاصله ردیف ۱/۵ تا ۲ متر و فاصله بوته ۰/۸ تا ۱ متر و به عمق ۱/۵ تا ۲ سانتی متر انجام می شود. با توجه به تجزیه خاک توصیه میشود که قبل از کاشت در زمین ۱۰ تا ۱۴ تن کود دامی در هکتار توزیع شود. میزان بذر مصرفی ۱۵ کیلوگرم در هکتار است.

کشت آن پس از رفع سرمای بهاره انجام میشود. در باغچه های خانگی بذور به طور مستقیم کشت می شوند و پس از سبز شدن به فواصل یک متری تنک می شوند. در شرایط مزرعه نیز بذور به طور مستقیم به صورت کپه ای کشت می شوند.

در هر کپه ۳ تا ۵ بذر کشت می شوند که پس از مرحله دو تا سه برگی گیاهچه ها (شکل پایین) به میزان ۵۰ درصد تنک می شوند. در روش نشاکاری وقتی ارتفاع گیاهچه ها به ۷/۵ تا ۱۰ سانتیمتر رسید، بوته ها را به فاصله ۱/۳ تا ۱/۶ متر روی ردیفهانشا می کنند. در این روش فواصل ردیف ها از همدیگر به حدود ۱/۲ تا ۳/۲ متر می رسد.

چای ترش در شرایط مناسب به آسانی به وسیله قلمه نیز تکثیر می شود. این گیاه در مناطق معتدل به عنوان محصولی تابستانه کشت می شود. بذر می تواند به صورت دستی یا با بذرکار مدرن کشت شود. برای کشت بذرهای این گیاه می توان از ذرت کار کوچک استفاده کرد.

مرحله دو برگی گیاه چای ترش

نحوه آبیاری مزرعه چای ترش

امروزه به دلیل کمبود بارندگی و منابع آبی، امنیت غذایی کشاورزی نیازمند توجه به هر دو کشاورزی دیم و فاریاب (آبی) برای افزایش تولید مواد غذایی در جهان است. بارش یکی از ارکان اصلی زراعت دیم و تنها منبع تأمین آب در دیم کاری است.

این گیاه در مناطقی با بارندگی حدود ۴۵۰ تا ۵۰۰ میلی متر که در ۹۰ تا ۱۲۰ روز در طول فصل رشد توزیع شود، به صورت دیم پرورش پیدا می کند.

در کشاورزی سنتی، چای ترش معمولا هفته ای یک بار آبیاری می شود و چنانچه فصل رشد آن ۱۸ هفته باشد، به ۱۸ بار آبیاری نیاز دارد. در مراحل توسعه ریشه و برگها و پس از مصرف کود نیتروژن به صورت سرک، نیاز آبی گیاه افزایش پیدا می کند .

آبیاری چای ترش در مرحله رشد رویشی

برداشت چای ترش

گلدهی از شهریور تا اواخر مهر شروع میشود. کپسول ها از قسمت پایین ساقه به سمت بالا بتدریج می رسند. شروع رسیدگی دانه ها بهترین زمان برای برداشت کاسبرگ هاست.

باقی ماندن کپسول پس از شروع رسیدگی دانه ها روی گیاه باعث ترک خوردگی، فساد و کاهش کیفیت کاسبرگها میشود. برداشت کاسبرگها با دست انجام میشود.

برای برداشت بهتر چای ترش رعایت نکات زیر ضروری است:

  • برای جلوگیری از آلودگی به مواد خارجی و زائد نباید کاسبرگها با زمین یا سطوح آلوده تماس پیدا کنند.
  • برای حمل از مزرعه به محل خشک کردن باید از کیسهها یا مخزنهای تمیز استفاده شود.
  • برای جلوگیری از آلودگی کاسبرگها باید زمان بین برداشت و خشک کردن را به حداقل رسانید.

معمولا ۲۰ تا ۳۰ روز پس از ریزش گلبرگهای کاسبرگها به حداکثر اندازه خود می رسند و ۱۰ تا ۲۰ روز پس از آن، رسیدگی کامل حاصل میشود. بنابراین ۴۰ تا ۵۰ روز بعد از ریزش گلبرگها بهترین زمان برای برداشت کاسبرگهاست.

میوه ها در صبح نسبت به پایان روز ترد و نازک ترند، بنابراین اگر کپسول ها طی چندین چین برداشت می شوند، جمع آوری آنها در صبح بهتر است. به طور متوسط، بازده هر میوه ۷ تا ۱۰ گرم و عملکرد کل حدود نیم تن کاسبرگ در هکتار است.

مطلب مرتبط : معرفی 11 درخت میوه مناسب برای مناطق سردسیر

در بعضی مناطق برداشت در یک نوبت و در آخر فصل رشد است و در برخی دیگر بتدریج کپسول های رسیده را برداشت می کنند. برای مثال، در مکزیک در اواخر فصل رشد کل بخش هوایی گیاه یا شاخه میوه دار را قطع و به مکان مناسب منتقل می کنند، سپس با قیچی باغبانی میوه را از گیاه جدا و کاسبرگها را با دست از کپسول جدا می کنند.

جداسازی کاسبرگ از دانه گیاه چای ترش

در چین فقط کاسبرگ های میوه های رسیده از روی بوته برداشت می شود. معمولا عمل برداشت به فاصله هر ۱۰ روز یک بار تا پایان فصل رشد انجام می شود. کاسبرگهای گوشتی به وسیله دست یا ابزار فلزی با لبه های تیز از کپسول جدا می شوند.

در زیر تصاویر مزرعه چای ترش و غوزه های برداشت شده چای ترش در مرحله رسیدگی در زمان برداشت آمده است .

نحوه خشک کردن

کاسبرگهای چای ترش باید در زمان مناسب برداشت شوند و پس از خشک شدن و فراوری حداکثر باید ۱۲ درصد رطوبت داشته باشند. در مرحله خشک کردن باید توجه کرد که درجه حرارت بیش از حد بالا نباشد و تهویه کافی وجود داشته باشد. همچنین باید خشک کردن در حداقل زمان ممکن پس از برداشت انجام شود .

طی مراحل خشک کردن باید تهویه کافی وجود داشته باشد. برای این کار میتوان از حصیرهای گونی، نایلونی یا بافتنی کمک گرفت. همچنین باید سعی شود که حرارت مازاد ناشی از خورشید دفع شود، زیرا پخته شدن بر اثر تابش خورشید باعث کاهش کیفیت کاسبرگ ها میشود.

در صورتی که برای پخش لایه نازک چای ترش از صفحه سفید پلاستیکی استفاده شود، باید اقدامات لازم برای جلوگیری از هجوم حشرات و آلودگی قارچی و کپک انجام شود.

پخش کاسبرگ ها روی پرده هایا چارچوب هوادهی را بیشتر می کند و زمان خشک کردن را کاهش میدهد. معمولا بازدهی تولید کاسبرگهای خشک به نسبت ۱۱ درصد است.

خشک کردن در شرایط نامناسب اغلب رنگ، بافت و طعم کاسبرگها را تغییر میدهد، بنابراین استفاده از خشک کن های هوای گرم مثل تونل خشک کن خورشیدی توصیه می شود. استفاده از تونل خشک کن خورشیدی باعث تسریع خشک شدن میشود و از ورود حشرات، پرندگان، جوندگان و گردوغبار نیز جلوگیری می کند.

کاسبرگ چای ترش خشک شده

میزان برداشت در هکتار

بطور متوسط عملکرد کاسبرگ و دانه گیاه چای ترش بترتیب ۵۰۰ تا ۸۰۰ و ۲۰۰ تا ۳۰۰ کیلوگرم در هکتار را می توان برداشت کرد. برخی تحقیقات نشان داده که میانگین کاسبرگ خشک در سطح صددرصد آبیاری و منبع تغذیه کود دامی در منطقه جیرفت، ۱۱۲۰ کیلوگرم در هکتار بوده است .

دانه و کاسبرگ چای ترش در زمان برداشت
دانه و کاسبرگ چای ترش در زمان برداشت

نحوه انبارداری و خشک کردن چاس ترش

کاسبرگهای خشک باید در محیط تاریک، در درجه حرارت پایین (حداکثر ۱۵ تا ۲۰ درجه سانتی گراد) و رطوبت نسبی (حداکثر ۶۰ درصد) ذخیره شوند. در شرایط مطلوب کاسبرگها را برای ۱۲ تا ۱۸ ماه میتوان ذخیره کرد.

برخی محدودیت های کشت گیاه چای ترش

از جمله محدودیت کشت این گیاه می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • محدودیت رشد گیاه در مناطق با دمای حداقل ۱۵ درجه و حساس بودن گیاه به سرما
  • اطلاع نداشتن عموم از خواص گیاه با توجه به فرهنگ سازی نشدن مصرف آن در کشور
  • محدود بودن منطقه تولید در برخی استان های کشور و ترویج نکردن و توصیه کشت به سایر مناطق مستعد
  • نبود ماشین آلات برداشت گیاه
  • نبود صنایع فراوری در منطقه تولیدی و سوءاستفاده دلالان
  • دانش محدود بازاریابی و بازاررسانی کشاورزان
  • کاهش انگیزه تولید کنندگان برای توسعه تولید به دلیل کمی درامد و نبود صادرات

نتیجه گیری

باتوجه به اهمیت مصرف آب در کشت وکار گیاهان و مقاومت گیاه چای ترش به کم آبی، کشت این گیاه در مناطقی که با اقلیم گیاه سازگارند می تواند سودآوری اقتصادی برای کشاوزران داشته باشد.

مطلب مرتبط : بررسی گیاهان دارویی متناسب با هر اقلیم

از طرفی، کاسبرگ چای ترش منبع مهمی برای ویتامین ث، آنتی اکسیدان و آنتوسیانین است و دانه این گیاه به طور متوسط ۲۰ درصد پروتئین و ۱۶ درصد روغن دارد. بنابراین با توجه به عوامل گفته شده و خواص دارویی فراوان گیاه چای ترش بهتر است از این گیاه به عنوان خوراک دام و طیور استفاده شود.

از این رو :

  • با شناسایی ظرفیت های بالقوه منطقه به منظور تغییر الگوی کشت در مناطقی که با کمبود آب مواجه هستند کاشت چای ترش پیشنهاد میشود.
  • کاسبرگ چای ترش منبع چشمگیری از ویتامین ث، آنتی اکسیدان، آنتوسیانین و دانه این گیاه به طور متوسط دارای ۲۰ درصد پروتئین و ۱۶ درصد روغن است، بنابراین به نظر می رسد که می تواند به عنوان مصارف خوراکی در سطح غذایی و خوراک دام و طیور مورد استفاده قرار گیرد.
  • با توجه به خواص دارویی گیاه چای ترش، شناسایی بازارهای هدف برای صادرات انجام شود.
  • با توجه به نبود ماشین آلات برداشت در انتهای فصل رشد، برداشت دستی توسط زنان صورت می گیرد. کشت این محصول می تواند در قالب طرح های مشاغل خانگی و اشتغال زنان روستایی ترویج و توسعه یابد.
امتیاز نویسنده

امتیاز کاربران: 4.65 ( 1 رای)
سفارش طرح توجیهی
گرد آورنده
ای توجیهی
برچسب ها

نوشته های مشابه

دنبال کردن این پرسش و پاسخ
اطلاع از
guest
2 Comments
جدید ترین
قدیمی ترین بیشترین رای
الیاس
الیاس
3 ماه قبل

باسلام. بذر چای ترش از کجا می شود تهیه کرد؟

دکمه بازگشت به بالا
2
0
()
x
0
بستن
بستن